Xưởng nhỏ không kịp đơn thì việc đầu tiên là tìm đúng một công đoạn đang nghẽn, rồi chọn cách rẻ nhất để gỡ riêng công đoạn đó: thêm ca nếu đơn tăng tạm thời, thuê gia công nếu công đoạn tách ra được, thêm thợ nếu máy còn rảnh mà người thiếu, và thêm máy chỉ khi đơn đã đều nhiều tháng. Tăng đều cả xưởng trong khi chỉ một chỗ nghẽn là cách tốn tiền nhất mà sản lượng gần như không tăng.
Bài đi qua cách tìm chỗ nghẽn bằng giấy bút trong một tuần, ví dụ giả định một xưởng mộc nhỏ ở Bắc Ninh, bảng so bốn đường tăng công suất, cách phân biệt đơn đều với đơn đỉnh và những sai lầm thường gặp. Bài không bàn chuyện vay vốn mua máy; đó là quyết định tài chính riêng, nên ngồi với kế toán trước.
Trước khi tăng: tìm chỗ nghẽn thật
Một xưởng giống như một đường ống nhiều đoạn: cắt, gia công, ráp, hoàn thiện, đóng gói. Sản lượng cả xưởng bằng sản lượng của đoạn chậm nhất. Nếu đoạn sơn mỗi ngày chỉ làm được hai mươi sản phẩm thì dù đoạn cắt làm được năm mươi, cuối ngày xưởng vẫn chỉ giao được hai mươi.
Dấu hiệu dễ thấy nhất của chỗ nghẽn là hàng dở dang chất đống trước một công đoạn, trong khi công đoạn phía sau ngồi chờ. Đi một vòng xưởng lúc ba giờ chiều, nhìn chỗ nào hàng đang nằm chờ nhiều nhất, thường là đã đoán được tám phần.
Nhiều chủ xưởng không kịp đơn thì nghĩ ngay đến mua thêm máy cắt, vì máy cắt là thứ to nhất, đắt nhất và dễ thấy nhất. Nhưng nếu chỗ nghẽn là khâu sơn phải chờ khô, máy cắt mới chỉ làm hàng dở dang chất thêm. Tìm đúng chỗ nghẽn trước giúp tránh được khoản chi lớn nhất và vô ích nhất.
Cũng có một loại chỗ nghẽn không nằm trên sàn xưởng: khâu nhận đơn, báo giá, mua vật tư, hay chính chủ xưởng khi mọi mẫu đều phải chờ chủ duyệt. Nếu thợ hay phải ngồi chờ vật tư hoặc chờ quyết định, chỗ nghẽn nằm ở văn phòng nhỏ của xưởng chứ không ở máy.
Đo công suất từng công đoạn trong một tuần
Không cần phần mềm; một tờ giấy kẻ bảng dán ở mỗi công đoạn là đủ. Làm trong một tuần bình thường, không chọn tuần có đơn gấp.
- Liệt kê các công đoạn theo thứ tự hàng đi qua xưởng, mỗi công đoạn một tờ giấy.
- Mỗi cuối ngày, người phụ trách ghi số sản phẩm hoàn thành ở công đoạn đó, số giờ làm thật và số giờ máy hoặc người phải chờ.
- Cuối ngày ghi thêm số hàng dở dang đang nằm chờ trước mỗi công đoạn.
- Cuối tuần, tính sản lượng trung bình mỗi giờ của từng công đoạn. Công đoạn có số thấp nhất và hàng chờ trước nó nhiều nhất là chỗ nghẽn.
- Ghi lại nguyên nhân chỗ nghẽn: thiếu người, thiếu máy, máy hay hỏng, chờ vật tư, chờ khô, hay do làm lại hàng lỗi.
- Thử một thay đổi nhỏ ở đúng chỗ đó trong tuần tiếp theo, đo lại và so sánh.
Nhiều khi nguyên nhân không phải thiếu máy mà là một việc vặt: thợ phải tự đi lấy vật tư, phải chờ chủ duyệt mẫu, hay làm lại hàng do công đoạn trước làm ẩu. Gỡ mấy việc đó gần như không tốn tiền.
Ví dụ giả định: xưởng mộc nhỏ ở Bắc Ninh
Anh Đức (tên giả định) có xưởng mộc mười thợ ở Bắc Ninh, làm bàn ghế gỗ cho các cửa hàng nội thất. Đơn tăng, xưởng giao trễ liên tục. Anh định mua thêm một máy cưa bàn trượt và một máy bào, tổng khoảng vài trăm triệu.
Một tuần ghi giấy cho thấy: khâu cắt và bào làm được khoảng 40 bộ mỗi ngày, khâu ráp 35 bộ, nhưng khâu chà nhám và sơn chỉ được 18 bộ. Trước khu sơn lúc nào cũng có cả trăm chi tiết chờ. Nguyên nhân: chỉ hai thợ biết sơn, buồng sơn nhỏ, sơn xong phải chờ khô qua đêm, và mỗi ngày có vài bộ phải chà lại vì khâu ráp để lại vết keo.
Thay vì mua máy cưa, anh làm ba việc. Một là đào tạo thêm hai thợ ráp chuyển sang chà nhám, vì khâu ráp đang dư sức. Hai là làm thêm giá phơi để tăng chỗ chờ khô. Ba là quy định thợ ráp lau sạch keo trước khi chuyển đi. Ví dụ sau một tháng, khâu sơn lên khoảng 28 bộ mỗi ngày, gần như không tốn thêm tiền máy. Lúc đó chỗ nghẽn chuyển sang khâu ráp, và anh mới tính tiếp chuyện thêm người hay thuê gia công một phần chi tiết.
Khoản tiền định mua máy được giữ lại. Nếu một năm sau đơn vẫn đều ở mức cao và khâu cắt mới thành chỗ nghẽn, chuyện mua máy sẽ được xét lại với số liệu thật.
Bốn đường tăng công suất: so cho đúng tình huống
Không đường nào luôn đúng. Chọn theo chỗ nghẽn nằm ở đâu và đơn tăng tạm thời hay lâu dài.
| Cách | Hợp khi | Chi phí chính | Rủi ro |
|---|---|---|---|
| Thêm ca, tăng ca | Đơn tăng theo mùa, vài tuần đến vài tháng | Tiền làm thêm giờ, điện | Thợ mệt, lỗi tăng; quy định giờ làm thêm phải theo luật lao động |
| Thêm thợ | Máy còn rảnh, thiếu người ở công đoạn nghẽn | Lương, thời gian đào tạo | Đơn giảm thì thừa người; người mới làm chậm vài tuần đầu |
| Thuê gia công ngoài | Công đoạn tách ra được, có nơi làm đạt chuẩn | Phí gia công, công kiểm hàng, vận chuyển | Mất kiểm soát chất lượng và tiến độ; lộ mẫu |
| Thêm máy | Máy là chỗ nghẽn và đơn đã đều nhiều tháng | Tiền máy, lắp đặt, điện, bảo trì, chỗ đặt | Đơn giảm thì máy nằm không; tiền chôn lâu |
Với tăng ca và thêm người, quy định về thời giờ làm việc, làm thêm giờ, hợp đồng lao động và bảo hiểm cần hỏi người làm nhân sự hoặc luật sư lao động; bài này không đi vào chi tiết các mức cụ thể. Với thuê gia công, nên làm thử một lô nhỏ và kiểm kỹ trước khi giao lô lớn.
Tăng theo đơn đều, không theo đơn đỉnh
Sai lầm lớn nhất khi tăng quy mô là nhìn tháng đông nhất rồi tăng công suất cho bằng tháng đó. Nếu năm có hai tháng cao điểm và mười tháng bình thường, xưởng tăng theo tháng cao điểm sẽ có mười tháng máy chạy dưới sức, người ngồi chơi, trong khi chi phí cố định vẫn phải trả.
Cách làm thận trọng hơn: lấy sổ đơn mười hai tháng gần nhất, ghi sản lượng từng tháng, gạch dưới mức mà xưởng đạt hoặc vượt ít nhất tám trên mười hai tháng. Đó là mức "đơn đều". Công suất cố định như máy và thợ chính thức nên tăng theo mức này. Phần vượt lên trong tháng đỉnh thì gánh bằng những thứ linh hoạt: tăng ca, thợ thời vụ, gia công ngoài.
Nếu xưởng mới chạy chưa đủ một năm, chưa có sổ mười hai tháng, càng nên dùng các cách linh hoạt và hoãn những khoản chi cố định cho đến khi có số liệu. Một câu tự hỏi: nếu ba khách lớn nhất giảm một nửa đơn vào năm sau, khoản chi định làm bây giờ có thành gánh nặng không?
Những chỗ hay sai khi tăng quy mô xưởng
Tăng cả xưởng thay vì một chỗ. Thêm người đều ở mọi công đoạn trong khi chỉ một công đoạn nghẽn: chi phí tăng theo số người, sản lượng chỉ tăng theo công đoạn chậm nhất.
Quên chỗ đặt và điện. Máy mới cần mặt bằng, đường đi cho hàng, có khi phải nâng công suất điện. Những khoản này nhiều khi bằng một phần đáng kể giá máy.
Thuê gia công mà không kiểm. Lô đầu đạt, lô sau tụt chất lượng; khách trả hàng về xưởng mình, không về nơi gia công. Cần mẫu đối chứng và kiểm từng lô.
Chủ xưởng vẫn tự làm mọi khâu kiểm. Xưởng lớn lên nhưng mọi quyết định vẫn qua một người, chỗ nghẽn cuối cùng thành ra chính chủ xưởng. Giao quyền kiểm hàng cho một hai thợ cả là một phần của việc tăng quy mô.
Không đo lại sau khi thay đổi. Gỡ một chỗ nghẽn thì chỗ nghẽn chuyển sang nơi khác. Không đo lại thì tiếp tục đầu tư vào chỗ đã hết nghẽn.
Nhận giá cũ cho sản lượng mới. Tăng ca và thuê gia công làm giá thành mỗi sản phẩm tăng. Nếu vẫn báo giá như cũ cho đơn gấp, xưởng làm nhiều hơn mà lãi mỗi sản phẩm mỏng đi. Đơn gấp nên có giá riêng, hoặc ít nhất tính lại giá thành trước khi nhận, kể cả với khách quen lâu năm.
Những việc chưa cần làm khi mới bắt đầu tăng
Khi xưởng vừa qua giai đoạn không kịp đơn, có một số việc trông như bước tất yếu của "lớn lên" nhưng nên hoãn đến khi có số liệu rõ hơn.
- Chưa cần chuyển sang mặt bằng lớn hơn nếu xưởng hiện tại vẫn sắp xếp lại được: dời kho vật tư ra ngoài, kê lại đường đi của hàng, làm thêm giá kệ treo cao.
- Chưa cần mua máy tự động đắt tiền khi đơn còn nhiều mẫu, mỗi mẫu ít; máy tự động có lợi nhất khi một mẫu chạy số lượng lớn và đều.
- Chưa cần tuyển một người quản lý xưởng từ bên ngoài; thường nên chọn một thợ cả trong xưởng, giao dần việc kiểm hàng và xếp lịch trước.
- Chưa cần nhận thêm khách mới khi khách cũ vẫn đang bị giao trễ; mỗi đơn trễ làm mất một phần uy tín mà khách mới không bù được.
- Chưa cần ký hợp đồng gia công dài hạn với một nơi duy nhất trước khi thử ít nhất vài lô.
Tự kiểm sau ba tháng: sản lượng mỗi ngày có tăng không, tỉ lệ giao trễ có giảm không, tỉ lệ hàng lỗi có đứng yên không. Nếu sản lượng tăng mà giao trễ vẫn vậy, có lẽ chỗ nghẽn đã chuyển sang khâu đóng gói hoặc giao hàng — đo lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Xưởng không kịp đơn thì nên mua thêm máy trước hay thuê thêm người trước?
Nên tìm chỗ nghẽn trước. Nếu máy ở công đoạn nghẽn còn rảnh mà thiếu người, thêm người hoặc chuyển người từ công đoạn dư sức sang. Chỉ khi chính máy là chỗ nghẽn và đơn đã đều nhiều tháng mới nên tính thêm máy.
Làm sao tìm ra công đoạn nghẽn trong xưởng?
Ghi giấy trong một tuần bình thường: mỗi công đoạn ghi số sản phẩm hoàn thành, số giờ làm, số giờ chờ và hàng dở dang nằm trước nó. Công đoạn có sản lượng mỗi giờ thấp nhất và hàng chờ nhiều nhất thường là chỗ nghẽn.
Đơn tăng theo mùa thì nên tăng công suất bằng cách nào?
Phần tăng theo mùa nên gánh bằng những cách linh hoạt như tăng ca trong giới hạn luật cho phép, thợ thời vụ hoặc thuê gia công. Máy và thợ chính thức chỉ nên tăng theo mức đơn mà xưởng đạt được hầu hết các tháng trong năm.
Thuê gia công ngoài có rủi ro gì?
Rủi ro chính là chất lượng và tiến độ không do mình kiểm soát, cùng nguy cơ lộ mẫu. Nên làm thử một lô nhỏ, giữ mẫu đối chứng, kiểm từng lô nhận về và thoả thuận bằng giấy về hàng lỗi, thời hạn và việc giữ bí mật mẫu.
Tăng ca liên tục để kịp đơn có sao không?
Tăng ca kéo dài làm thợ mệt và lỗi thường tăng ở những ngày cuối. Ngoài ra số giờ làm thêm có giới hạn theo luật lao động, cần hỏi người làm nhân sự hoặc luật sư để làm đúng. Nếu tăng ca thành thường xuyên, đó là dấu hiệu cần thêm người.
Khi nào mới nên nghĩ đến mua thêm máy?
Khi đo cho thấy chính máy là chỗ nghẽn, các cách rẻ hơn đã thử, và sổ đơn cho thấy mức đơn cao đã đều trong phần lớn các tháng. Nên tính cả chỗ đặt, điện, bảo trì và hỏi kế toán về ảnh hưởng tới dòng tiền trước khi quyết.