Thêm dòng sản phẩm mới an toàn nhất là bắt đầu từ thứ khách hiện tại đã hỏi mua, thử bằng lượng hàng nhỏ nhất nhà cung cấp chịu bán (hoặc nhận ký gửi, đặt theo đơn), đặt sẵn một mốc tồn kho và một mốc thời gian để dừng. Tiệm ôm hàng tồn thường không vì chọn sai mặt hàng, mà vì nhập một lần quá nhiều để được giá tốt, rồi không có mốc nào buộc phải xả.
Phần dưới gồm một bảng chấm bảy tiêu chí cho từng dòng ứng viên, bốn cách thử ít vốn, cách đặt mốc dừng, dấu hiệu dòng mới đang ăn mất dòng cũ và những việc chưa cần làm. Ví dụ xuyên suốt là một tiệm giày dép giả định ở Hải Phòng.
Dòng mới nên đi từ câu khách hỏi
Hầu hết ý tưởng thêm hàng của chủ tiệm đến từ ba nguồn: thấy tiệm khác bán chạy, nhà cung cấp mời chào, hoặc chính mình thích món đó. Cả ba đều là nguồn yếu, vì không cho biết khách của tiệm mình có mua hay không. Nguồn mạnh hơn nằm ngay ở quầy: những câu khách hỏi mà tiệm phải trả lời "bên mình không có".
Cách gom: dán một tờ giấy cạnh máy tính tiền hoặc để một cuốn sổ nhỏ, mỗi lần khách hỏi món tiệm không bán thì ghi một gạch kèm tên món. Làm bốn tuần. Món nào có trên mười lượt hỏi là ứng viên đáng xét; món nào chỉ hai ba lượt thì để đó. Cách này không tốn đồng nào và cho bằng chứng tốt hơn mọi lời khuyên.
Một điều cần phân biệt: khách hỏi món đi kèm (mua giày rồi hỏi xi đánh giày, lót giày) khác hẳn khách hỏi món ngoài ngành (hỏi mua quần áo trong tiệm giày). Món đi kèm bán cho đúng người đang đứng ở quầy, gần như không tốn thêm công thu hút. Món ngoài ngành phải kéo một nhóm khách khác vào tiệm, khó hơn nhiều và cần thử cẩn thận hơn.
Ví dụ giả định: tiệm giày dép ở Hải Phòng
Chị Lan (tên giả định) có tiệm giày dép nữ ở Hải Phòng, khách chủ yếu là nhân viên văn phòng và giáo viên. Bốn tuần ghi sổ cho thấy: túi xách đi làm được hỏi 23 lần, tất và lót giày 31 lần, quần áo 6 lần. Nhà cung cấp quen thì đang mời nhập cả lô áo khoác với giá rất mềm.
Chị chọn tất và lót giày trước, vì đó là món đi kèm, chiếm ít chỗ và vốn nhỏ. Túi xách thử sau đó một tháng, với chỉ mười hai chiếc thuộc bốn mẫu, đặt trên một kệ cạnh quầy thay vì dành hẳn một mảng tường. Lô áo khoác chị từ chối, dù giá tốt, vì không ai hỏi và tiệm không có chỗ treo.
Ví dụ sau sáu tuần: tất và lót giày bán đều, thêm khoảng bốn triệu đồng doanh thu mỗi tháng, gần như không tốn thêm công. Túi xách bán được bảy chiếc, trong đó năm chiếc cùng một mẫu màu trung tính; chị nhập lại đúng mẫu đó và bỏ ba mẫu còn lại. Không lần nào chị phải xả hàng dưới giá vốn.
Bảng chấm một dòng ứng viên: bảy tiêu chí
Chấm mỗi tiêu chí 0, 1 hoặc 2. Dòng nào dưới 8 điểm thì chưa thử; từ 10 điểm trở lên thì đáng thử nhỏ ngay.
| Tiêu chí | Câu hỏi | 2 điểm khi |
|---|---|---|
| Khách đã hỏi | Bốn tuần qua có bao nhiêu lượt hỏi? | Trên mười lượt, ghi sổ rõ ràng |
| Cùng người mua | Người mua món mới có phải khách đang vào tiệm? | Cùng nhóm khách, cùng lúc mua |
| Cùng cách bán | Nhân viên có bán được mà không cần học nhiều? | Tư vấn đơn giản, không cần đo, thử phức tạp |
| Chỗ trưng bày | Có chỗ đặt mà không bớt chỗ của hàng bán chạy? | Có góc trống hoặc kệ cạnh quầy |
| Vòng quay vốn | Bao lâu thì bán hết một lần nhập? | Dưới hai tháng |
| Nhập ít được | Nhà cung cấp có bán lô nhỏ, cho đổi trả hay ký gửi không? | Có ký gửi hoặc đổi trả hàng chưa bán |
| Đường xả | Bán không hết thì xả bằng cách nào mà không lỗ nặng? | Bán kèm, tặng kèm, trả lại nhà cung cấp được |
Bảng này cố ý không có dòng "lãi gộp cao". Lãi gộp cao mà không ai mua thì vẫn bằng không; nhiều tiệm bị nhà cung cấp thuyết phục bằng đúng con số đó. Lãi chỉ nên xét khi hai dòng đầu đã đạt.
Bốn cách thử nhỏ, xếp từ ít rủi ro tới nhiều
Đặt theo đơn. Trưng một hai mẫu hoặc ảnh, khách đặt trước, tiệm mới gọi hàng. Tồn kho bằng không, đổi lại khách phải chờ vài ngày. Hợp với món đắt, nhiều kích cỡ.
Nhận ký gửi. Nhà cung cấp hoặc người làm hàng gửi hàng ở tiệm, bán được mới trả tiền. Tiệm mất chỗ và công bán, không mất vốn. Cần ghi giấy rõ ai chịu hàng hỏng, mất, và bao lâu đối chiếu một lần.
Nhập lô nhỏ nhất. Chấp nhận giá nhập cao hơn một chút để mua ít. Phần chênh đó là học phí rẻ nhất có thể có cho một câu hỏi "khách có mua không".
Góc thử một kệ. Dù nhập theo cách nào, chỉ dành đúng một kệ hoặc một góc. Hết chỗ trên kệ thì không nhập thêm mẫu mới, chỉ nhập lại mẫu đã bán. Giới hạn chỗ là cách đơn giản nhất để giới hạn vốn.
Cách nào hợp với tiệm mình. Tiệm chật, vốn mỏng thì đặt theo đơn hoặc ký gửi. Tiệm có chỗ nhưng ít người bán thì chọn món đi kèm, nhập lô nhỏ, đặt sát quầy để người bán chỉ cần nhắc một câu khi tính tiền. Món ngoài ngành, cần kéo nhóm khách mới, nên thử bằng ký gửi trước rồi mới bỏ vốn.
Đặt mốc dừng trước khi nhập lô đầu
Viết ba dòng này lên giấy, kẹp vào sổ nhập hàng. Ngày đến hạn thì đọc lại và làm đúng như đã viết.
- Mốc thời gian: sau bao nhiêu tuần thì đánh giá, ví dụ sáu tuần với hàng bán nhanh, mười tuần với hàng bán chậm theo mùa.
- Mốc bán: đến hạn phải bán được ít nhất bao nhiêu phần lô đầu, ví dụ một nửa. Không đạt thì dừng nhập.
- Mốc vốn: tổng tiền nằm trong dòng mới không vượt quá bao nhiêu, ví dụ không quá một phần mười tiền hàng của cả tiệm.
- Cách xả nếu dừng: viết sẵn từ đầu — trả lại nhà cung cấp, bán kèm với hàng chính, giảm giá theo nấc. Xả có kế hoạch thì mất ít hơn xả lúc hoảng.
- Người quyết: nếu tiệm có hai vợ chồng hoặc hai người góp vốn, cả hai ký vào tờ giấy này. Lúc đến hạn sẽ ít tranh cãi hơn.
Mốc viết trước có tác dụng vì đến hạn, ai cũng có lý do để "chờ thêm một chút". Tờ giấy nhắc rằng lúc còn tỉnh táo, mình đã quyết thế nào.
Dấu hiệu dòng mới đang ăn mất dòng cũ
Doanh thu tổng không tăng. Dòng mới bán được, nhưng tổng tiền cả tiệm vẫn đứng yên. Nghĩa là khách chỉ chuyển tiền từ món này sang món kia, trong khi tiệm phải giữ thêm vốn.
Hàng bán chạy bị dồn chỗ. Kệ mẫu chủ lực bị thu hẹp để nhường chỗ, khách quen khó tìm thấy món mình hay mua.
Nhân viên bận tư vấn món mới. Món mới cần giải thích nhiều, khách mua món chính phải chờ. Đo bằng số lần khách bỏ đi khi đông.
Chủ tiệm dồn sức nhập hàng mới. Thời gian đi xem hàng, so giá cho dòng mới lấy mất thời gian chăm dòng chính. Đây là dấu hiệu khó thấy nhất nhưng hay gặp nhất.
Cách đo cho chắc. So doanh thu bốn tuần trước khi có dòng mới với bốn tuần sau, tách hai cột: dòng cũ và dòng mới. Nếu cột dòng cũ giảm gần bằng cột dòng mới tăng, tiệm chỉ đang đổi chỗ tiền. Nên so cùng thời điểm trong năm, tránh so tháng Tết với tháng thường.
Khi nào dòng thử được lên làm dòng chính
Một dòng hàng thử chỉ nên được dành thêm chỗ, thêm vốn khi qua được ba điều. Một là đã bán đều ít nhất hai lần nhập liên tiếp, không phải chỉ một lần may mắn rơi vào đợt khách đông. Hai là khách bắt đầu quay lại hỏi mua lại đúng món đó, nghĩa là đã có người dùng và hài lòng. Ba là nhân viên bán được mà không cần chủ đứng bên cạnh giải thích.
Khi đã qua ba điều đó, việc tiếp theo không phải nhập thật nhiều mà là chọn lại mẫu: giữ những mẫu bán được, bỏ những mẫu nằm kệ, rồi mới đàm phán giá nhập theo số lượng ổn định. Ở ví dụ tiệm giày Hải Phòng, chị Lan chỉ mở rộng túi xách từ một kệ lên hai kệ sau ba lần nhập, và vẫn giữ nguyên tắc chỉ nhập lại mẫu đã bán.
Ngược lại, nếu sau hai mốc dừng mà dòng mới vẫn lưng chừng — không lỗ, không lời đáng kể, chiếm một góc tiệm — thì nên mạnh tay bỏ. Dòng lưng chừng tốn chỗ và tốn sự chú ý lâu nhất, vì không có lý do rõ nào buộc phải xử lý.
Những việc chưa cần làm khi thử
Trong giai đoạn thử, một số việc trông có vẻ chuyên nghiệp nhưng chỉ làm tăng tiền chìm.
- Chưa cần sửa lại cả tiệm hay đổi tên tiệm cho hợp với dòng mới.
- Chưa cần nhập đủ màu, đủ cỡ; bắt đầu bằng màu và cỡ bán chạy nhất của nhóm khách hiện có.
- Chưa cần làm chương trình khuyến mãi lớn để đẩy dòng mới; nếu phải giảm giá mạnh mới có người mua, đó đã là câu trả lời.
- Chưa cần ký hợp đồng dài với nhà cung cấp mới vì được chiết khấu theo sản lượng.
- Chưa cần thuê thêm người riêng cho dòng mới; nếu dòng mới cần hẳn một người, nó là một tiệm khác chứ không còn là dòng phụ.
Khi dòng mới đã qua mốc dừng và bán đều ít nhất hai lần nhập liên tiếp, lúc đó mới tính đến chuyện mở rộng chỗ trưng, thêm mẫu, đàm phán giá nhập tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết khách có muốn mua mặt hàng mới không?
Cách rẻ nhất là ghi sổ ở quầy trong bốn tuần: mỗi lần khách hỏi món tiệm không bán thì ghi một gạch kèm tên món. Món có trên mười lượt hỏi là ứng viên đáng thử; món chỉ vài lượt hỏi thì chưa nên nhập.
Nhà cung cấp chào giá rất tốt nếu nhập số lượng lớn thì có nên nhận không?
Với mặt hàng chưa thử, giá tốt khi nhập nhiều thường là cái bẫy tồn kho. Nên chấp nhận giá nhập cao hơn để mua lô nhỏ, hoặc xin ký gửi. Chỉ đàm phán giá theo sản lượng khi dòng đó đã bán đều.
Nên dành bao nhiêu vốn cho một dòng sản phẩm thử?
Không có tỉ lệ chung, nhưng nên đặt trần trước khi nhập. Ví dụ không quá một phần mười tiền hàng của cả tiệm, và chỉ dành đúng một kệ hoặc một góc. Hết chỗ trên kệ thì chỉ nhập lại mẫu đã bán.
Thử bao lâu thì biết mặt hàng mới có bán được không?
Hàng bán nhanh thường thấy rõ sau khoảng sáu tuần, hàng chậm hoặc theo mùa cần lâu hơn. Quan trọng là viết mốc thời gian và mốc bán trước khi nhập, đến hạn thì đọc lại và làm đúng như đã viết.
Hàng ký gửi có lợi gì so với tự nhập?
Ký gửi giúp tiệm không bỏ vốn, bán được mới trả tiền. Đổi lại lãi mỗi món thấp hơn và tiệm mất chỗ trưng. Cần ghi giấy rõ ai chịu hàng hỏng, hàng mất và bao lâu đối chiếu một lần.
Dòng mới bán được nhưng doanh thu cả tiệm không tăng thì sao?
Đó là dấu hiệu dòng mới đang lấy tiền của dòng cũ: khách chỉ chuyển sang mua món khác, tiệm thì phải giữ thêm vốn. Nên xem lại có bỏ dòng mới, thu nhỏ lại hay thay đổi cách trưng bày.