Khi đại lý phân phối chính ngừng nhập hàng, cơ sở sản xuất nhỏ cần làm bốn việc trong 90 ngày: hiểu rõ vì sao họ bỏ, xử lý hàng tồn theo hạn dùng trước, mở lại đầu ra bằng các kênh có thể làm nhanh, rồi mới chọn đại lý mới thật kỹ. Vội vàng ký với đại lý đầu tiên đề nghị, hay hạ giá bán tháo hàng tồn, là hai cách làm mất thêm tiền sau cú mất đại lý.
Ví dụ giả định: một cơ sở làm nước mắm truyền thống ở Khánh Hoà, ủ chượp trong thùng gỗ, đóng chai. Một đại lý ở Hà Nội nhận phần lớn sản lượng để bán cho các cửa hàng thực phẩm và nhà hàng phía Bắc trong sáu năm. Đại lý báo từ tháng sau ngừng nhập. Mọi con số và chi tiết là ví dụ minh hoạ.
Vì sao đại lý bỏ, và vì sao cần biết
Lý do đại lý ngừng nhập quyết định cơ sở có còn cơ hội với đại lý đó không, và có cần sửa gì trước khi tìm đại lý mới. Những lý do hay gặp:
- Đại lý chuyển sang hàng khác lãi hơn: một nhà sản xuất khác cho chiết khấu cao hơn hoặc hỗ trợ bán hàng nhiều hơn.
- Đại lý gặp khó khăn: thiếu vốn, thu hẹp, đổi chủ, đổi hướng kinh doanh.
- Hàng bán chậm: khách cuối không mua nhiều, đại lý tồn kho, không muốn nhập thêm.
- Vấn đề chất lượng hoặc giao hàng: lô hàng lỗi, bao bì vỡ khi vận chuyển, giao chậm nhiều lần.
- Mâu thuẫn về giá: cơ sở bán trực tiếp hoặc qua kênh khác với giá thấp hơn giá đại lý bán.
- Quy định mới: các yêu cầu về nhãn mác, giấy tờ mà sản phẩm chưa đáp ứng đủ để đại lý đưa vào chuỗi cửa hàng.
Hỏi thẳng đại lý cũ, giọng tôn trọng, và nghe hết. Nếu lý do nằm ở phía cơ sở, như bao bì vỡ hay giá chồng chéo giữa các kênh, phải sửa trước khi tìm đại lý mới, vì đại lý mới sẽ gặp đúng vấn đề đó. Trong ví dụ, đại lý nói thẳng hai lý do: bao bì chai thuỷ tinh hay vỡ khi vận chuyển đường dài, và cơ sở đang bán lẻ trực tiếp với giá thấp hơn giá đại lý bán cho cửa hàng.
Xử lý hàng tồn trước
Hàng đang ủ, hàng đã đóng chai chờ giao, và nguyên liệu đã mua đều là tiền. Lập bảng theo hạn dùng và độ linh hoạt:
| Loại hàng | Số lượng ví dụ | Hạn dùng hoặc độ gấp | Hướng xử lý |
|---|---|---|---|
| Nước mắm đã đóng chai theo mẫu của đại lý | 4.000 chai | Cần bán trong vài tháng | Đề nghị đại lý nhận nốt lô đã đặt; nếu không, bán qua kênh khác |
| Nước mắm thành phẩm chưa đóng chai | 6.000 lít | Bảo quản được lâu nếu đúng cách | Giữ lại, đóng chai theo kênh mới |
| Chượp đang ủ | Nhiều thùng | Còn nhiều tháng mới xong | Không vội, nhưng xem lại lượng ủ mẻ mới |
| Chai, nắp, thùng carton in tên đại lý | 10.000 bộ | Không dùng được cho kênh khác nếu có tên đại lý | Hỏi đại lý thanh toán phần bao bì đã đặt riêng theo thỏa thuận cũ |
Nguyên tắc: hàng đã làm theo đơn của đại lý và bao bì in riêng là chỗ cần thương lượng với đại lý cũ trước, vì đây có thể là trách nhiệm của họ theo thỏa thuận. Hàng thành phẩm chưa đóng chai và chượp đang ủ thì không gấp, đừng bán tháo. Một điều nên làm ngay là xem lại lượng ủ mẻ mới, vì nước mắm truyền thống cần nhiều tháng; ủ quá nhiều khi chưa có đầu ra là khoá tiền dài hạn.
Khách của đại lý có phải là khách của mình
Câu hỏi đầu tiên nhiều chủ cơ sở nghĩ đến là liên hệ thẳng các cửa hàng, nhà hàng mà đại lý cũ đang bán. Trước khi làm, cần xem lại thỏa thuận với đại lý: có điều khoản độc quyền khu vực, cam kết không bán trực tiếp cho khách của đại lý trong một thời gian sau khi chấm dứt không. Nếu có, vi phạm có thể dẫn đến tranh chấp. Nếu không rõ, hỏi luật sư.
Ngay cả khi không có ràng buộc, cách làm cũng quan trọng. Các cửa hàng từng mua hàng qua đại lý biết sản phẩm, nhưng quan hệ của họ là với đại lý. Liên hệ một cách tôn trọng, giới thiệu rằng đại lý cũ đã ngừng phân phối và cơ sở muốn tiếp tục phục vụ, thay vì nói xấu đại lý cũ.
Một cách làm hợp lý là hỏi chính đại lý cũ: họ có muốn giới thiệu khách cho một đại lý mới mà cơ sở chọn, đổi lấy việc cơ sở nhận lại hàng tồn ở kho họ không. Trong nhiều trường hợp, đại lý cũ đang muốn giải phóng hàng và kết thúc êm, và đó là cơ hội để chuyển giao khách mà không ai thiệt. Mọi thỏa thuận kiểu này nên ghi bằng văn bản.
So các kênh đầu ra thay thế
Trong lúc chưa có đại lý mới, cơ sở cần vài kênh để hàng tiếp tục chảy. Mỗi kênh có tốc độ và cái giá khác nhau:
| Kênh | Tốc độ có đơn | Công sức | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Bán trực tiếp cho nhà hàng, bếp ăn trong tỉnh | Nhanh | Vừa phải, chủ đi chào trực tiếp | Giữ giá thống nhất với các kênh khác |
| Cửa hàng đặc sản, quà biếu ở các tỉnh du lịch | Trung bình | Cần mẫu, bảng giá sỉ | Bao bì phải đẹp, chịu được vận chuyển |
| Bán lẻ cho người tiêu dùng qua mạng | Chậm lúc đầu | Nhiều: đóng gói, trả lời khách | Chai thuỷ tinh cần đóng gói chống vỡ kỹ |
| Đại lý nhỏ ở từng tỉnh | Trung bình | Phải quản nhiều đầu mối | Mỗi đại lý nhỏ lấy ít, nhưng ít rủi ro khi mất một |
| Cung cấp cho cơ sở chế biến | Nhanh nếu có mối | Ít | Giá thấp hơn, nhưng lấy số lượng lớn |
Không nên mở hết năm kênh cùng lúc. Chọn hai kênh: một kênh có đơn nhanh để giữ dòng tiền, một kênh có thể lớn dần thay vai trò đại lý cũ. Trong ví dụ, cơ sở chọn bán trực tiếp cho các nhà hàng hải sản trong tỉnh để có đơn ngay, và tìm các đại lý nhỏ ở vài tỉnh phía Bắc để thay dần đại lý lớn. Một bài học quan trọng: từ nay giá bán ở mọi kênh phải thống nhất, để không đại lý nào bỏ đi vì giá chồng chéo nữa.
Chọn đại lý mới: hỏi gì trước khi ký
Đại lý mới sẽ là đầu ra chính trong nhiều năm. Không nên chọn chỉ vì họ là người đầu tiên đề nghị. Những điều cần hỏi và kiểm:
- Đại lý đang bán những mặt hàng gì, có hàng cạnh tranh trực tiếp với mình không.
- Họ bán cho những loại khách nào, ở những khu vực nào, có danh sách cửa hàng đang phục vụ không.
- Họ đề nghị nhập bao nhiêu mỗi tháng, có cam kết tối thiểu không.
- Điều kiện thanh toán: trả ngay, trả sau bao lâu, có đặt cọc không.
- Họ có đòi độc quyền khu vực không, nếu có thì đổi lại họ cam kết gì.
- Ai chịu chi phí vận chuyển, ai chịu hàng vỡ, hàng hết hạn.
- Hỏi một hai nhà sản xuất khác đang làm với đại lý này về cách họ thanh toán và làm việc.
Câu hỏi cuối thường bị bỏ qua nhưng cho thông tin thật nhất. Một đại lý có tiếng trả tiền chậm hoặc hay trả hàng sẽ được các nhà sản xuất khác nói cho biết. Trước khi ký độc quyền với ai, cũng nên thử làm vài tháng không độc quyền để xem họ bán được bao nhiêu. Điều khoản độc quyền và chấm dứt hợp đồng nên nhờ luật sư đọc trước khi ký.
Kế hoạch 90 ngày
Chia ba tháng thành ba chặng, mỗi chặng có việc chính và con số để kiểm:
- Tuần 1 đến 2: hỏi lý do đại lý bỏ, thương lượng hàng tồn và bao bì in riêng, sửa ngay lỗi bao bì vỡ, thống nhất lại giá bán các kênh.
- Tuần 2 đến 4: liên hệ trực tiếp nhà hàng, bếp ăn trong tỉnh; mục tiêu có vài khách đặt đều.
- Tháng 2: lập danh sách đại lý tiềm năng ở các tỉnh, gửi mẫu và bảng giá sỉ, gặp những đại lý trả lời.
- Tháng 2: điều chỉnh lượng ủ mẻ mới theo đầu ra dự kiến, không ủ như khi còn đại lý lớn.
- Tháng 3: thử làm với hai ba đại lý nhỏ không độc quyền, theo dõi lượng nhập, tốc độ trả tiền.
- Cuối tháng 3: tính lại tỷ trọng từng kênh, quyết định đại lý nào được ưu tiên, có cần tìm thêm hay không.
Sau 90 ngày, mục tiêu hợp lý không phải là bù đủ toàn bộ sản lượng đại lý cũ, mà là có dòng tiền đều từ vài kênh và biết rõ kênh nào có thể lớn. Cơ sở trong ví dụ không cần tìm lại một đại lý lớn duy nhất; năm sáu đại lý nhỏ ở các tỉnh cộng với khách trực tiếp trong tỉnh làm cho việc mất một mối không còn là cú đánh lớn như lần này.
Chỗ hay sai sau khi mất đại lý
Bán tháo hàng tồn với giá thấp. Giá bán tháo làm các khách khác biết và đòi giá thấp theo, làm hỏng mặt bằng giá của sản phẩm. Hàng còn hạn dài thì giữ lại, tìm kênh đúng giá.
Ký ngay với đại lý đầu tiên đòi độc quyền. Lúc đang gấp, đề nghị nào cũng có vẻ tốt. Độc quyền ký vội có thể buộc cơ sở vào một đại lý yếu trong nhiều năm.
Không sửa lỗi đã làm đại lý cũ bỏ đi. Bao bì vỡ, giá chồng chéo sẽ làm đại lý mới bỏ đi theo cùng cách.
Tiếp tục ủ chượp như khi còn đại lý lớn. Sản xuất theo thói quen thay vì theo đầu ra sẽ khoá thêm nhiều tiền vào hàng chưa biết bán cho ai.
Nói xấu đại lý cũ với khách. Khách nghe chuyện nội bộ thường mất niềm tin vào cả hai bên. Giữ lời lẽ trung tính, tập trung vào việc tiếp tục phục vụ.
Câu hỏi thường gặp
Đại lý cũ có phải trả tiền bao bì in tên riêng cho họ không?
Tuỳ thỏa thuận giữa hai bên. Đọc lại hợp đồng hoặc các trao đổi về việc đặt bao bì riêng, giữ hoá đơn mua bao bì. Nếu không có điều khoản rõ, thương lượng trực tiếp và hỏi luật sư nếu số tiền đáng kể.
Có được liên hệ trực tiếp các cửa hàng mà đại lý cũ đang bán không?
Cần xem lại thỏa thuận với đại lý cũ về độc quyền và cam kết không lôi kéo khách sau khi chấm dứt. Nếu không có ràng buộc, có thể liên hệ nhưng nên làm một cách tôn trọng. Không chắc thì hỏi luật sư trước.
Nên tìm một đại lý lớn thay thế hay nhiều đại lý nhỏ?
Một đại lý lớn đơn giản trong quản lý nhưng lại tạo ra phụ thuộc như lần trước. Nhiều đại lý nhỏ tốn công hơn nhưng mất một mối không còn là cú đánh lớn. Nhiều cơ sở chọn kết hợp, không để một mối nào chiếm quá phần lớn sản lượng.
Mất đại lý thì có nên giảm sản xuất ngay không?
Giảm lượng sản xuất mẻ mới cho phù hợp với đầu ra dự kiến là cần thiết, nhưng không cần dừng hẳn. Hàng thành phẩm còn hạn dài thì giữ lại. Điều chỉnh dần theo số đơn thật từ các kênh mới.
Đại lý mới đòi độc quyền ngay từ đầu có nên đồng ý không?
Nên đề nghị thử làm vài tháng không độc quyền trước để xem năng lực bán của họ. Nếu vẫn muốn độc quyền, đổi lại họ phải cam kết lượng nhập tối thiểu và có điều khoản chấm dứt khi không đạt. Nhờ luật sư đọc hợp đồng trước khi ký.