Khi khách cũ nợ tiền hàng lâu không trả, cách làm hiệu quả là đòi theo từng nấc, từ nhẹ đến nặng, và ở mỗi nấc đều để lại giấy tờ: lập sổ tuổi nợ, nhắc trực tiếp, gặp mặt, ký đối chiếu công nợ, thỏa thuận lịch trả, rồi mới tính đến hoà giải hoặc khởi kiện. Bỏ qua các nấc giữa, nhảy thẳng sang lời lẽ nặng nề hoặc đăng lên mạng, vừa mất khách vừa có thể làm chủ tiệm vướng rắc rối pháp lý.
Ví dụ giả định: một đại lý vật liệu xây dựng ở Nghệ An bán xi măng, sắt thép, gạch cho các đội thầu nhỏ trong vùng. Bán chịu là chuyện thường của nghề, nhưng đến cuối năm, chủ đại lý cộng sổ thấy có mười một khách nợ, trong đó ba khách nợ quá sáu tháng. Tiền nằm ở người khác trong khi đại lý vẫn phải trả nhà cung cấp đúng hạn. Mọi con số trong bài là ví dụ.
Lập sổ tuổi nợ: ai nợ bao nhiêu, từ bao giờ
Việc đầu tiên là biết chính xác bức tranh. Lấy sổ bán hàng, liệt kê từng khách nợ, chia theo thời gian nợ. Ví dụ:
| Khách | Tổng nợ | Dưới 1 tháng | 1 đến 3 tháng | 3 đến 6 tháng | Trên 6 tháng |
|---|---|---|---|---|---|
| Đội thầu anh Tư | 85 triệu | 20 triệu | 30 triệu | 35 triệu | |
| Đội thầu anh Sơn | 42 triệu | 42 triệu | |||
| Chủ nhà tự xây chị Lan | 18 triệu | 18 triệu | |||
| Đội thầu anh Bình | 120 triệu | 40 triệu | 40 triệu | 40 triệu | |
| Bảy khách nhỏ khác | 60 triệu | 45 triệu | 15 triệu |
Bảng này cho thấy ngay việc cần làm trước. Nợ dưới một tháng thường là nợ bình thường của việc bán chịu, chỉ cần nhắc đúng hạn. Nợ trên sáu tháng mới là nợ cần xử lý nghiêm, vì càng lâu càng khó đòi. Trong ví dụ, anh Sơn nợ toàn bộ trên sáu tháng và không mua thêm, đây là trường hợp đáng lo nhất. Anh Bình nợ nhiều nhưng vẫn mua đều, cần nói chuyện để chặn phần nợ cũ trước khi bán thêm.
Cộng cột cuối cùng lại và so với số tiền đại lý phải trả nhà cung cấp trong tháng tới. Nếu tiền nằm ở nợ quá sáu tháng gần bằng tiền hàng phải trả, đòi nợ không còn là chuyện nể nang mà là chuyện giữ cho đại lý không bị đứt vốn.
Kiểm lại giấy tờ mình đang có
Trước khi đòi, biết mình đang cầm trong tay những gì. Khi có tranh cãi về số tiền, giấy tờ là thứ duy nhất có giá trị. Kiểm từng khách:
- Phiếu xuất kho hoặc phiếu giao hàng có chữ ký người nhận.
- Hoá đơn đã xuất cho khách nếu có.
- Tin nhắn đặt hàng, tin nhắn khách hứa trả, ghi âm cuộc gọi nếu hai bên biết đang ghi.
- Sổ ghi nợ có chữ ký xác nhận của khách ở các lần trước.
- Hợp đồng hoặc thỏa thuận bán chịu nếu có, ghi hạn trả và hạn mức.
- Biên bản đối chiếu công nợ đã ký trước đây.
Nhiều đại lý nhỏ chỉ ghi nợ vào sổ của mình mà không có chữ ký khách, và dựa vào quen biết. Khi khách chối hoặc nói số khác, chủ tiệm không có căn cứ. Nếu thấy giấy tờ thiếu, việc đầu tiên của các nấc đòi nợ là làm cho đủ: đề nghị khách ký đối chiếu công nợ khi quan hệ còn tốt. Với khách nợ lâu mà chưa có giấy tờ, đây còn quan trọng hơn cả việc đòi được tiền ngay.
Các nấc đòi nợ từ nhẹ đến nặng
Mỗi nấc nên có thời gian chờ, và chỉ chuyển nấc khi nấc trước không có kết quả. Ở mỗi nấc, giữ lại dấu vết:
- Nhắc nhẹ: nhắn tin hoặc gọi điện khi đến hạn, giọng bình thường, ghi rõ số tiền và hạn đã thỏa thuận.
- Gặp trực tiếp: sau hai ba lần nhắc không có kết quả, hẹn gặp ở công trình hoặc nhà khách, hỏi thăm tình hình và hỏi khi nào trả được.
- Ký đối chiếu công nợ: mang theo bản đối chiếu ghi từng lần lấy hàng, đề nghị khách xem và ký xác nhận số tiền còn nợ.
- Thỏa thuận lịch trả: nếu khách thật sự khó khăn, đề nghị trả dần theo đợt, ghi lịch trả bằng văn bản có chữ ký hai bên.
- Ngừng bán chịu: với khách vẫn mua mà không trả nợ cũ, chuyển sang bán thu tiền ngay cho đến khi nợ cũ giảm.
- Thư đề nghị thanh toán: gửi thư chính thức có ghi số tiền, căn cứ và hạn chót, giữ bằng chứng đã gửi.
- Hoà giải hoặc khởi kiện: chỉ khi các nấc trên không có kết quả, và sau khi đã hỏi luật sư.
Nấc ký đối chiếu công nợ là nấc quan trọng nhất và thường bị bỏ qua. Một văn bản khách ký xác nhận còn nợ bao nhiêu có giá trị hơn nhiều lần mọi lời hứa miệng, và là căn cứ chính nếu sau này phải đưa ra pháp luật.
Câu nói khi gặp khách nợ
Khách nợ thường thuộc một trong ba loại: đang thật sự khó khăn, đang ưu tiên trả cho người khác trước, hoặc định không trả. Cuộc gặp đầu tiên dùng để phân biệt. Đừng mở đầu bằng trách móc, mở đầu bằng câu hỏi: "Anh Sơn, công trình bên anh dạo này sao rồi? Khoản bốn mươi hai triệu từ đầu năm mình tính thế nào anh?"
Nếu khách nói thật là khó, ví dụ chủ đầu tư chưa thanh toán cho đội thầu, đề nghị lịch trả cụ thể: "Vậy anh tính mỗi tháng trả mình mười triệu được không, mình ghi lại cho rõ, anh ký giúp mình." Một lịch trả nhỏ mà chắc tốt hơn một lời hứa trả hết mà không có ngày.
Nếu khách vòng vo, hứa nhiều lần không làm, giữ giọng bình tĩnh nhưng rõ ràng: "Mình cũng phải trả tiền xi măng cho nhà máy đúng hạn, anh hiểu cho mình. Từ giờ bên mình xin bán thu tiền ngay cho đến khi khoản cũ xong." Câu đó không xúc phạm ai, nhưng đặt ra điều kiện rõ.
Tránh mọi câu có tính đe doạ, tránh nói chuyện nợ trước mặt thợ hoặc người nhà của khách, tránh nhắc đến chuyện "sẽ nói cho cả vùng biết". Những lời đó không giúp đòi được tiền mà còn tạo cớ cho khách đổ lỗi ngược lại.
Khi nào chuyển sang con đường pháp lý
Khi đã qua các nấc mà khách vẫn không trả, không trả lời, hoặc chối nợ, lúc đó mới tính đến hoà giải hoặc khởi kiện. Trước bước này, nên ngồi với luật sư mang theo toàn bộ giấy tờ: phiếu giao hàng, đối chiếu công nợ, tin nhắn, thư đề nghị thanh toán đã gửi. Luật sư sẽ cho biết hồ sơ mạnh hay yếu, chi phí và thời gian có thể mất.
Có hai điều chủ tiệm nên biết theo nguyên tắc. Thứ nhất, việc khởi kiện đòi nợ có thời hạn theo quy định; để quá lâu có thể mất quyền khởi kiện, nên đừng chờ đến khi nợ đã nhiều năm mới hỏi. Thứ hai, pháp luật hiện hành không cho phép kinh doanh dịch vụ đòi nợ; thuê người ngoài đến đòi theo kiểu gây áp lực có thể khiến chính chủ tiệm gặp rắc rối.
Cũng cần cân nhắc thực tế: với khoản nợ nhỏ, chi phí và thời gian theo kiện có thể lớn hơn số tiền đòi được. Nhiều chủ tiệm chọn chấp nhận mất một phần, ghi nhận đó là bài học về bán chịu, và dồn sức chặn nợ mới. Đây là quyết định kinh doanh, không phải thua cuộc. Cũng nên hỏi kế toán về cách ghi nhận khoản nợ khó đòi trong sổ sách cho đúng quy định thuế.
Đặt luật bán chịu để chặn nợ mới
Đòi nợ cũ chỉ là chữa cháy. Việc lâu dài là đặt luật bán chịu rõ ràng, áp dụng như nhau cho mọi người, để không phải đòi nợ kiểu này nữa. Một bảng luật đơn giản cho đại lý trong ví dụ:
| Loại khách | Hạn mức nợ tối đa | Hạn trả | Điều kiện |
|---|---|---|---|
| Khách mới, mua lần đầu | Không bán chịu | Thu tiền khi giao | Sau ba lần mua trả đúng có thể xét |
| Khách quen trả đúng hạn | Theo mức tự đặt, ví dụ 30 triệu | 30 ngày | Ký phiếu giao hàng mỗi lần |
| Đội thầu lớn, mua đều | Theo mức tự đặt, ví dụ 80 triệu | 30 đến 45 ngày | Ký đối chiếu công nợ mỗi tháng |
| Khách đã từng nợ quá hạn | Không bán chịu thêm | Thu tiền khi giao | Cho đến khi trả hết nợ cũ |
Luật này phải được nói trước với khách, không phải đến lúc đòi mới nói. Viết ra một tờ, nói với khách quen khi họ đặt hàng: "Từ tháng này, bên mình áp dụng hạn mức nợ cho mọi khách, anh thông cảm." Khi luật chung cho tất cả, chủ tiệm không phải mang tiếng khó tính với riêng ai. Quan trọng nhất là chính chủ tiệm không phá luật vì nể nang.
Chỗ hay sai khi đòi nợ
Chờ quá lâu mới đòi. Nhiều chủ tiệm ngại nhắc vì sợ mất khách. Càng chờ, khách càng quen với việc nợ, và tiền càng khó đòi. Nhắc đúng hạn là bình thường trong buôn bán.
Tiếp tục bán chịu cho khách đang nợ quá hạn. Đây là cách khoản nợ phình to nhanh nhất. Khách nợ cũ mà vẫn lấy hàng mới thì chuyển sang thu tiền ngay.
Đăng chuyện nợ lên mạng xã hội để gây áp lực. Làm vậy có thể bị coi là xúc phạm danh dự người khác, dẫn đến rắc rối pháp lý cho chính chủ tiệm, và không làm khách trả nhanh hơn.
Không giữ giấy tờ vì tin quen biết. Quen biết giúp bán hàng, nhưng khi có chuyện, chỉ có giấy tờ là căn cứ. Phiếu giao hàng có chữ ký là tối thiểu.
Đòi nợ trước mặt người khác. Khách bị mất mặt trước thợ hoặc gia đình thường phản ứng ngược. Nói chuyện riêng, bình tĩnh, cụ thể.
Để một người duy nhất nắm sổ nợ. Nếu chỉ người bán hàng hoặc chỉ chủ tiệm biết ai nợ gì, khi người đó nghỉ hay ốm thì khoản nợ coi như mất dấu. Sổ nợ nên được ghi đều, có chữ ký khách và để ở chỗ người thân tín trong tiệm cũng xem được.
Câu hỏi thường gặp
Khách nợ lâu năm mà không có giấy tờ gì thì có đòi được không?
Vẫn nên thử đề nghị khách ký đối chiếu công nợ hoặc nhắn tin xác nhận số tiền còn nợ. Nếu khách xác nhận, đó trở thành căn cứ. Nếu khách chối, hỏi luật sư xem tin nhắn, nhân chứng hay sổ sách có đủ làm căn cứ không.
Có được thuê dịch vụ đòi nợ không?
Pháp luật hiện hành không cho phép kinh doanh dịch vụ đòi nợ. Chủ tiệm có thể nhờ luật sư tư vấn, gửi thư đề nghị thanh toán, hoà giải hoặc khởi kiện theo đúng thủ tục. Thuê người gây áp lực có thể khiến chính mình gặp rắc rối.
Khách xin trả góp nợ cũ thì nên đồng ý không?
Thường nên đồng ý nếu khách thật sự khó khăn, vì trả dần vẫn hơn không trả. Ghi rõ lịch trả, số tiền mỗi đợt bằng văn bản có chữ ký hai bên, và ngừng bán chịu thêm cho đến khi trả xong.
Nợ bao lâu thì không đòi được nữa?
Việc khởi kiện đòi nợ có thời hạn theo quy định của pháp luật, và cách tính thời hạn phụ thuộc vào từng trường hợp. Nếu có khoản nợ đã lâu, nên hỏi luật sư sớm thay vì chờ thêm.
Khoản nợ chắc chắn không đòi được thì ghi sổ thế nào?
Cách ghi nhận nợ khó đòi và ảnh hưởng đến thuế có quy định riêng. Nên hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế quản lý để ghi nhận đúng, có đủ hồ sơ chứng minh việc đã đòi.
Làm sao nhắc nợ mà không mất khách quen?
Nhắc đúng hạn bằng giọng bình thường, nói chuyện riêng, đưa ra số tiền cụ thể và hỏi khách khi nào trả được. Đặt luật bán chịu chung cho mọi khách để không ai cảm thấy bị nhắm vào riêng.