Để tách tiền nhà và tiền tiệm khi đang dùng chung một ví, bạn cần ba thứ: một chỗ để tiền riêng cho tiệm, một mức lương cố định chủ tự trả cho mình mỗi tuần hoặc mỗi tháng, và một quy ước ghi lại mọi lần lấy hàng hay tiền của tiệm cho việc nhà. Làm đủ ba thứ đó trong hai ba tháng, bạn sẽ biết tiệm lời thật bao nhiêu, điều mà dùng chung một ví không bao giờ cho thấy.
Tách tiền không phải vì nguyên tắc kế toán mà vì mọi quyết định lớn của tiệm như mở rộng, sửa sang, thuê người đều dựa vào câu hỏi tiệm có lời không. Bài dưới đây đi qua sáu bước cụ thể, ví dụ giả định ở một tiệm tạp hoá của hai vợ chồng tại Nghệ An, những khoản lẫn khó tách nhất và cách tự kiểm sau ba tháng. Các con số đều là ví dụ.
Vì sao tiền lẫn làm mọi quyết định lớn bị lệch
Khi tiền nhà và tiền tiệm ở chung một ví, cuối tháng bạn chỉ biết ví đầy hay vơi. Ví đầy có thể vì tháng đó nhà không có việc gì, chứ chưa chắc tiệm làm tốt. Ví vơi có thể vì con vừa đóng học phí, chứ chưa chắc tiệm lỗ. Hai dòng chảy trộn vào nhau nên không ai nói được tiệm thật sự đang ra sao.
Hệ quả rõ nhất là quyết định lớn dựa trên cảm giác. Thấy năm nay nhà sửa được bếp, mua được xe thì nghĩ tiệm lời, rồi mở thêm quầy. Nhưng có thể khoản sửa bếp đến từ việc nợ tiền hàng nhà cung cấp lâu hơn, tức là tiền của người khác đang nằm trong ví. Ngược lại, có tiệm đang lời khá nhưng chủ tưởng là hoà vì tiền tiệm liên tục chảy sang nuôi việc nhà.
Tách tiền cũng giúp chuyện trong nhà nhẹ hơn. Khi có một mức rút cố định, cả nhà biết mỗi tháng có bao nhiêu để chi tiêu, không còn cảnh hỏi nhau tiền tiệm đâu hết rồi. Phần tiền ở lại tiệm có tên, có việc của nó.
Không cần phần mềm, không cần biết kế toán. Một tài khoản riêng, một cuốn sổ nhỏ ở quầy và mười phút mỗi tuần là đủ cho phần lớn tiệm gia đình. Phần khó không nằm ở công cụ mà ở thói quen, nhất là thói quen tiện tay lấy tiền trong két cho việc nhà.
Dấu hiệu tiền đang lẫn mà bạn chưa để ý
Đánh dấu những câu đúng với tiệm mình. Từ ba câu trở lên là tiền đang lẫn nhiều:
- Không trả lời được tháng trước tiệm lời bao nhiêu mà không phải đoán.
- Đi chợ, đóng tiền điện nhà, đóng học cho con đều lấy thẳng từ két hay tài khoản bán hàng.
- Hàng trong tiệm được lấy về dùng trong nhà mà không ai ghi.
- Tiền hàng phải trả nhà cung cấp có lúc phải chờ vì vừa có việc nhà cần chi.
- Mỗi lần nghĩ đến chuyện mở rộng, câu hỏi đầu tiên là nhà còn bao nhiêu tiền, chứ không phải tiệm làm ra bao nhiêu.
- Hai vợ chồng cùng đứng tiệm nhưng mỗi người giữ một phần tiền, không ai biết tổng.
Không có gì sai khi đang ở tình trạng này, phần lớn tiệm gia đình bắt đầu như vậy. Vấn đề chỉ nảy sinh khi bạn cần ra một quyết định lớn và không có con số nào để dựa vào. Cũng không cần chờ đến đầu tháng hay đầu năm mới bắt đầu tách; bắt đầu từ tuần này, sổ của tháng đầu dù chưa đủ cũng đã cho bạn nhiều thông tin hơn mọi năm trước cộng lại. Câu hỏi đặt ra lúc này đơn giản: trong những dấu hiệu trên, cái nào làm mình mất tiền nhiều nhất? Bắt đầu tách từ chỗ đó trước.
Tự trả lương cho mình: tính mức rút cố định
Ví dụ giả định: tiệm tạp hoá của anh Lâm và chị Thoa ở Nghệ An, doanh thu mỗi tháng khoảng 150 triệu, lời gộp sau khi trừ tiền hàng khoảng 27 triệu, chi phí tiệm như điện, túi đựng, phí nhỏ khoảng 4 triệu. Trước đây nhà lấy tiền tiệm theo nhu cầu, tháng ít tháng nhiều. Hai người ngồi tính lại theo ba bước.
| Bước (ví dụ) | Cách tính | Kết quả |
|---|---|---|
| Lời trung bình của tiệm | Lời gộp 27 triệu trừ chi phí tiệm 4 triệu | Khoảng 23 triệu mỗi tháng |
| Tháng thấp nhất trong năm qua | Xem lại sổ hoặc nhớ tháng ra Tết, mùa mưa | Khoảng 15 triệu |
| Phần giữ lại cho tiệm | Quỹ dự phòng, sửa sang nhỏ, hàng mùa | Khoảng 3 triệu mỗi tháng |
| Mức rút cố định cho hai người | Gần với tháng thấp, không theo trung bình | 14 triệu mỗi tháng, rút hai lần |
| Tháng tốt dư ra | Ở lại tiệm, cuối quý mới quyết chia thêm | Thưởng quý cho nhà nếu quỹ đã đủ |
Mức rút dựa vào tháng thấp chứ không dựa vào trung bình là chỗ quan trọng nhất. Rút theo trung bình thì những tháng thấp tiệm phải gồng, và tiền lại bắt đầu lẫn. Rút theo tháng thấp rồi chia thêm vào cuối quý thì tháng nào cũng đủ, mà nhà vẫn được hưởng khi tiệm làm tốt.
Sáu bước tách tiền trong một tháng
Không cần làm cùng lúc. Mỗi tuần thêm một hai bước:
- Mở một chỗ để tiền riêng cho tiệm, thường là một tài khoản riêng, mọi tiền khách chuyển khoản đi vào đây; tiền mặt cuối ngày cũng nộp vào đây hoặc vào một két riêng.
- Chuyển mọi khoản chi của tiệm sang trả từ chỗ đó: tiền hàng, điện tiệm, tiền thuê. Khoản chi của nhà không được trả từ đây nữa.
- Tính mức rút cố định như bảng trên, chọn ngày rút cố định, chuyển sang tài khoản hay ví của nhà.
- Đặt một cuốn sổ nhỏ ở quầy, ghi mỗi lần lấy hàng của tiệm về dùng, theo giá nhập, cuối tháng cộng lại trừ vào mức rút.
- Nếu lỡ phải lấy tiền tiệm cho việc nhà gấp, ghi là nhà mượn tiệm, có ngày trả lại.
- Cuối tháng đầu tiên, cộng tiền vào ra của tiệm, so với mức rút, xem tiệm còn dư hay hụt.
Với hộ kinh doanh, việc dùng tài khoản nào để nhận tiền bán hàng có thể liên quan tới cách kê khai. Trước khi đổi, nên hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế nơi tiệm đăng ký để cách tách tiền vừa tiện cho mình vừa đúng quy định.
Những khoản lẫn khó tách nhất và cách xử lý
Điện nước dùng chung khi tiệm ở trong nhà. Không cần chính xác tuyệt đối. Ước một tỉ lệ hợp lý dựa trên thiết bị của tiệm như tủ mát, đèn, quạt, ghi một lần rồi áp dụng đều. Quan trọng là nhất quán, không phải chính xác từng số.
Hàng lấy về dùng trong nhà. Gạo, dầu ăn, bột giặt ở tiệm tạp hoá là khoản rò rỉ lớn nhất. Ghi theo giá nhập, không theo giá bán, và trừ vào mức rút. Lúc đầu nhiều người ngại ghi vì thấy vụn vặt, nhưng sau một tháng cộng lại thường đủ làm chủ tiệm giật mình.
Xe máy chở hàng cũng là xe đi lại của nhà. Chia xăng theo số chuyến chở hàng trong tuần, hoặc tiệm trả một khoản cố định mỗi tháng cho việc dùng xe.
Người nhà phụ bán không lấy lương. Công này không hiện trên sổ nhưng có thật. Nếu muốn biết tiệm lời thật, ghi chú một con số công tương đương, dù không trả, để không nhầm rằng tiệm lời hơn thực tế.
Tiền mừng, tiền biếu khách quen. Quà Tết cho mối hàng lớn là chi phí của tiệm; quà đám cưới bà con là của nhà. Phân ngay lúc chi, đừng để cuối tháng mới nhớ.
Khách quen trả tiền vào tài khoản riêng của vợ hay chồng. Ở tiệm gia đình, khách hay chuyển khoản vào số tài khoản cá nhân họ đã lưu từ trước. Đừng bắt khách đổi ngay; cuối mỗi ngày, người nhận chuyển đúng số đó sang chỗ của tiệm và ghi một dòng. Dần dần, khi in mã nhận tiền mới hay nhắn khách, đưa thông tin tài khoản của tiệm để số tiền đi lạc giảm dần. Ở tiệm anh Lâm, tuần đầu có gần hai mươi khoản phải chuyển lại như vậy, sau hai tháng chỉ còn vài khoản.
Hai vợ chồng cùng đứng tiệm: thống nhất trước khi tách
Ở tiệm gia đình, tách tiền thường vấp ở người chứ không ở cách làm. Một người muốn rõ ràng, người kia thấy tính toán như vậy là xa cách. Trước khi làm bước nào, hai người nên ngồi một buổi để thống nhất ba điểm: mức rút cố định bao nhiêu, ai giữ sổ, và khi cần lấy tiền tiệm cho việc nhà gấp thì ai đồng ý.
Anh Lâm và chị Thoa trong ví dụ chọn cách chị giữ sổ tiệm, anh giữ ví nhà, mỗi tối chủ nhật cùng nhìn sổ mười phút. Không ai phải giải trình từng đồng, chỉ cần con số khớp. Sau hai tháng, chị phát hiện tiền hàng lấy về nhà mỗi tháng khoảng gần hai triệu theo giá nhập, nhiều hơn hai người đoán. Không ai trách ai, vì trước đó không ai biết.
Trước khi bắt đầu, hai người nên trả lời được: nếu tháng này tiệm lời ít hơn mức rút, nhà mình sẽ bớt chi khoản nào? Trả lời được câu đó trước thì khi tháng thấp đến, hai người không phải tranh luận lúc đang căng.
Tự kiểm sau ba tháng
Sau ba tháng tách tiền, trả lời từng câu. Câu nào trả lời không được là chỗ cần sửa:
- Tiệm lời bao nhiêu mỗi tháng, tính cả hàng lấy dùng và phần chi chung đã chia?
- Mức rút cố định có đủ cho nhà không, có tháng nào phải lấy thêm ngoài mức không?
- Tiền trong chỗ của tiệm có tăng dần không, hay chỉ đứng yên?
- Số lần nhà mượn tiệm đã trả hết chưa?
- Có khoản nào vẫn trả lẫn, như điện, xăng, tiền chợ?
Ở tiệm của anh Lâm và chị Thoa, sau ba tháng câu trả lời khó nhất là câu cuối: tiền xăng xe vẫn trả lẫn vì xe vừa chở hàng vừa đưa con đi học. Hai người chọn cách đơn giản, tiệm trả một khoản cố định nhỏ mỗi tháng cho việc dùng xe, phần còn lại nhà trả. Không cần chính xác, chỉ cần không còn lẫn.
Nếu sau ba tháng tiệm vẫn không dư dù đã rút theo tháng thấp, đó là thông tin quan trọng: tiệm đang không làm ra đủ cho cả nhà sống và tích luỹ. Biết điều này trước khi mở rộng tốt hơn nhiều so với biết sau.
Câu hỏi thường gặp
Hộ kinh doanh nhỏ có bắt buộc phải tách tài khoản ngân hàng không?
Việc mở tài khoản riêng và cách nhận tiền bán hàng có thể liên quan đến quy định kê khai tuỳ cách tiệm đăng ký. Nên hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế nơi tiệm đăng ký. Về quản lý, tài khoản riêng là cách dễ nhất để thấy tiền của tiệm.
Mức rút cố định nên tính theo tuần hay theo tháng?
Tiệm thu tiền đều mỗi ngày như tạp hoá, quán ăn có thể rút theo tuần hoặc nửa tháng cho nhà dễ chi tiêu. Tiệm thu theo đợt như xưởng nhận đơn nên rút theo tháng, sau ngày thu tiền khách lớn, để không phải rút trước khi tiền về.
Hàng lấy về dùng trong nhà nên ghi theo giá nhập hay giá bán?
Ghi theo giá nhập, vì đó là số tiền tiệm thật sự bỏ ra. Ghi theo giá bán làm phần lời trên sổ cao hơn thực tế và làm mức rút bị trừ nhiều hơn mức hợp lý.
Tháng tiệm lời ít hơn mức rút thì phải làm sao?
Nếu tiệm có quỹ dự phòng thì vẫn rút đủ mức để nhà ổn định, ghi lại tháng hụt. Nếu nhiều tháng liên tiếp hụt, mức rút đang cao hơn sức tiệm, cần hạ mức rút hoặc xem lại chi phí và cách bán của tiệm.
Đã lỡ dùng tiền tiệm mua đồ lớn cho nhà thì có cần ghi lại không?
Nên ghi là nhà mượn tiệm, kèm số tiền và kế hoạch trả dần từ mức rút hoặc từ phần thưởng quý. Ghi lại giúp bạn biết vì sao tiền tiệm giảm, thay vì nhầm rằng tiệm đang làm kém.