Khi nhân viên cũ mở tiệm riêng gần mình, phần khách gắn với người thợ đó sẽ đi theo một phần và rất khó giữ bằng cách ngăn cản; việc chủ tiệm làm được là giữ chặt phần khách gắn với tiệm, giữ những thợ còn lại, và sửa cách tổ chức để lần sau không lệ thuộc vào một người. Cách phản ứng trong tháng đầu quyết định khách và thợ nhìn tiệm mình thế nào lâu dài.
Đây là tình huống làm chủ tiệm đau nhất vì vừa mất người vừa mất khách, lại là người mình đã dạy nghề. Bài này tách chuyện cảm xúc khỏi chuyện quyết định: ai có thể đi theo, giữ thợ còn lại ra sao, giới hạn của các thoả thuận đã ký, những việc tuyệt đối không nên làm, và cách tổ chức lại để tiệm không còn phụ thuộc vào một tay nghề.
Chuyện thường của nghề, nhưng phản ứng thì không thường
Trong các nghề làm bằng tay như tóc, móng, sửa xe, may đo, nấu ăn, chuyện thợ giỏi học xong rồi ra mở tiệm riêng là con đường bình thường của nghề. Chính nhiều chủ tiệm hôm nay cũng từng là thợ của một tiệm khác. Hiểu điều đó không làm bớt đau, nhưng giúp chủ tiệm không coi đây là một sự phản bội cần trừng phạt.
Lấy ví dụ giả định: chị Ngọc có tiệm tóc ở Hải Phòng với năm thợ. Thợ cắt chính là Tùng, làm với chị sáu năm, nghỉ việc và mở tiệm cách đó ba con phố. Tháng sau, doanh thu tiệm chị giảm khoảng một phần tư (ví dụ), và hai thợ trẻ bắt đầu hỏi lương bên Tùng trả thế nào.
Lúc này có hai loại quyết định. Loại thứ nhất là phản ứng với Tùng: nói gì, làm gì với người đã đi. Loại thứ hai là quyết định cho tiệm của chính mình: giữ khách nào, giữ thợ nào, đổi gì. Chủ tiệm thường dồn sức vào loại thứ nhất vì nó nóng, trong khi loại thứ hai mới là thứ quyết định tiệm còn đứng được sau một năm. Phần còn lại của bài chủ yếu nói về loại thứ hai.
Ai sẽ đi theo, ai ở lại: chia khách thành bốn nhóm
Lấy sổ khách hoặc nhớ lại những khách đến đều trong sáu tháng qua, chia theo người phục vụ chính và lý do họ đến:
| Nhóm khách | Khả năng đi theo thợ cũ | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Chỉ làm với thợ cũ, quen nhiều năm | Cao | Không níu kéo, giữ lời chào tử tế; một số sẽ quay lại nếu tiệm mới không hợp |
| Làm với nhiều thợ, đến vì tiệm gần nhà, tiện giờ | Thấp | Giữ chất lượng đều, chủ tiệm chào hỏi trực tiếp nhiều hơn |
| Đến vì dịch vụ riêng của tiệm (gội dưỡng, sản phẩm tiệm chọn) | Thấp đến vừa | Nhấn vào thứ chỉ tiệm có, giữ đủ hàng, đủ người làm |
| Khách mới, đến chưa tới ba lần | Vừa | Giới thiệu thợ khác có tay nghề hợp, theo dõi lần đến sau |
Với chị Ngọc, bảng cho thấy khoảng ba mươi khách thuộc nhóm đầu, và đó là phần doanh thu đã mất. Nhưng nhóm thứ hai và thứ ba lớn hơn nhiều, và gần như chưa đi đâu. Doanh thu giảm một phần tư chủ yếu là do nhóm đầu, cộng với việc thời gian chờ ở tiệm dài ra khi thiếu một thợ chính.
Phần doanh thu từ nhóm đầu nên coi như đã mất khi lập kế hoạch. Nếu có ai quay lại thì là thêm, đừng xây kế hoạch dựa trên việc họ quay lại.
Giữ những thợ còn lại trong tháng đầu
Thợ còn lại đang nhìn cách chủ tiệm cư xử với người đã đi để đoán mình sẽ được đối xử ra sao. Vài việc làm ngay:
- Nói chuyện riêng với từng thợ trong tuần đầu, không nói xấu người đã đi, hỏi thẳng họ có đang được mời sang không và họ đang cần gì.
- Rà lại cách chia tiền: lương cứng, phần trăm theo khách, tiền tip. Nếu tiệm bên kia trả phần trăm cao hơn, xem mình có bù bằng thứ khác được không, như giờ giấc ổn định, được học thêm kỹ thuật, được giữ khách riêng.
- Giao khách của thợ đã đi cho thợ còn lại theo tay nghề phù hợp, và để thợ đó được ghi tên là người phục vụ chính từ nay.
- Nếu có thợ đủ giỏi để làm thợ chính, nói rõ con đường cho họ: sau bao lâu, làm được những gì thì lên mức chia nào.
- Không đòi thợ cam kết miệng không đi. Lời hứa ép lúc căng thẳng chẳng giữ được ai, chỉ làm không khí nặng hơn.
Nếu sau tháng đầu vẫn có thợ muốn đi, để họ đi đàng hoàng. Một tiệm để người ra đi tử tế giữ được tiếng tốt với những thợ sẽ đến xin việc sau này.
Giới hạn pháp lý: thoả thuận đã ký giữ được tới đâu
Thoả thuận bảo mật thông tin. Nhiều tiệm cho thợ ký cam kết không mang danh sách khách, công thức pha thuốc nhuộm hay giá nhập hàng ra ngoài. Cam kết này có ý nghĩa, nhưng phạm vi và cách chứng minh khi có vi phạm khá phức tạp. Nếu định dùng tới, nên hỏi luật sư trước khi gửi bất kỳ lời yêu cầu nào.
Thoả thuận không làm cho đối thủ hay không mở tiệm gần. Đây là vùng tranh cãi, khả năng ràng buộc người lao động sau khi nghỉ việc có giới hạn và phụ thuộc vào từng trường hợp. Đừng giả định là đã ký thì cấm được; hỏi luật sư để biết điều khoản của tiệm mình có giá trị tới đâu.
Khách tự đi theo người thợ. Khách có quyền chọn nơi mình làm tóc. Việc thợ cũ phục vụ những khách tự tìm đến thường không phải là thứ chủ tiệm cũ ngăn được.
Sổ sách, dụng cụ, sản phẩm của tiệm. Nếu có thứ thuộc về tiệm bị mang đi, đó là chuyện tài sản, tách riêng khỏi chuyện cạnh tranh, và cần xử lý theo đúng thủ tục, có giấy tờ chứng minh.
Dùng tên tiệm cũ để kéo khách. Nếu tiệm mới tự giới thiệu là chi nhánh hay người của tiệm cũ trong khi không phải, đó là chuyện khác hẳn và đáng hỏi ý kiến chuyên môn. Ghi lại bằng chứng trước, không phản ứng trên mạng.
Những việc không nên làm, dù đang rất giận
Mỗi việc dưới đây đều từng làm một tiệm mất thêm khách sau khi thợ chính rời đi:
- Nói xấu thợ cũ với khách. Khách quen thợ đó sẽ thấy bị xúc phạm thay, khách khác thấy tiệm thiếu bình tĩnh.
- Nhắn tin, gọi điện cho khách đã đi theo để trách hoặc mời quay lại bằng giảm giá sâu.
- Đăng bài trên mạng xã hội kể chuyện bị phản bội. Bài đăng sống lâu hơn cơn giận rất nhiều.
- Cấm thợ còn lại qua lại, chơi với thợ cũ. Trong nghề nhỏ, người ta vẫn gặp nhau, cấm chỉ làm thợ còn lại thấy bị kiểm soát.
- Hạ giá ngay để giành lại khách. Khách nhóm đầu không đi vì giá, còn khách khác thì đang không định đi.
- Tìm cách gây khó cho tiệm mới qua chủ nhà, hàng xóm, hay các cơ quan. Dù có lý do thật, nên để chuyện đó đi đúng kênh và tách khỏi chuyện buôn bán.
Nếu cần nói điều gì với thợ cũ, nói một lần, trực tiếp, ngắn gọn, về những việc cụ thể như trả lại dụng cụ hay chốt tiền lương còn lại. Xong là thôi.
Khách hỏi về thợ cũ thì nói gì
Tuần đầu, gần như khách quen nào cũng hỏi. Câu trả lời của chủ tiệm và của từng thợ nên giống nhau, ngắn, không kèm cảm xúc. Vài câu mẫu chị Ngọc dặn cả tiệm:
- Anh Tùng ra mở tiệm riêng rồi chị ạ, ở gần đây thôi. Lần này chị để em làm thử nhé, em xem lại sổ thấy lần trước chị nhuộm màu này.
- Dạ, anh ấy tự mở tiệm, tiệm mình vẫn đủ thợ. Chị muốn giữ kiểu như cũ thì em làm đúng như vậy.
- Nếu khách hỏi địa chỉ tiệm mới, cứ nói bình thường. Giấu đi chỉ làm khách thấy tiệm nhỏ nhen, mà họ tìm ra trong năm phút.
- Nếu khách nói sẽ sang bên kia, đáp: dạ, lúc nào chị cần thì tiệm vẫn ở đây. Không thêm gì nữa.
Chỗ hay sai là mỗi người trong tiệm kể một phiên bản khác nhau, người nói thợ cũ bị cho nghỉ, người nói tự bỏ đi. Khách ghép các câu lại và đoán ra không khí trong tiệm. Thống nhất một câu ngay buổi sáng đầu tiên là đủ.
Một việc nhỏ khác: xem lại tài khoản mạng xã hội, trang giới thiệu của tiệm, gỡ những ảnh ghi tên thợ cũ là người phụ trách, thay bằng ảnh tiệm và các thợ hiện tại. Làm lặng lẽ, không thông báo gì.
Tổ chức lại để không lệ thuộc vào một tay nghề
Bài học thật của tình huống này nằm ở chỗ tiệm đã để quá nhiều khách gắn vào một người. Ba tháng sau khi ổn định lại, chị Ngọc làm những việc này:
- Sổ khách thuộc về tiệm, ghi kiểu tóc, loại thuốc đã dùng, lần đến gần nhất. Thợ nào phục vụ cũng tra được, để khách đổi thợ không phải kể lại từ đầu.
- Mỗi khách quen được ít nhất hai thợ phục vụ trong một năm, ví dụ thợ chính cắt, thợ khác làm hoá chất. Khách quen tay nhiều người thì khó đi theo một người.
- Chủ tiệm trực tiếp chào và hỏi thăm khách quen, không giao hết cho thợ.
- Có lộ trình rõ cho thợ giỏi: sau bao lâu lên thợ chính, chia phần thế nào, và nếu muốn tự mở tiệm thì tiệm có thể cùng tính chuyện hợp tác thay vì đứng ngoài nhìn.
- Đào tạo thợ mới liên tục, để lúc có người đi thì đã có người đỡ được một phần việc.
Sau sáu tháng, ví dụ doanh thu tiệm chị Ngọc về lại khoảng 90% mức cũ, thời gian chờ ngắn lại, và một thợ trẻ đã đủ tay làm thợ chính. Con số không quay về như xưa, nhưng tiệm vững hơn trước vì không còn phụ thuộc vào một người.
Câu hỏi thường gặp
Nhân viên cũ mở tiệm gần mình có vi phạm pháp luật không?
Thường thì tự mở tiệm và làm nghề mình đã học không phải là vi phạm. Vấn đề chỉ đặt ra nếu có thoả thuận đã ký về bảo mật hay hạn chế cạnh tranh, hoặc có hành vi như lấy tài sản, dùng tên tiệm cũ. Mỗi trường hợp cần hỏi luật sư để biết rõ.
Có nên gọi điện mời khách đã đi theo thợ cũ quay lại không?
Không nên gọi để trách hay mời bằng giảm giá sâu. Khách gắn với thợ cũ đi vì người, không phải vì giá. Nếu tình cờ gặp thì chào hỏi bình thường, cửa luôn mở, một số người sẽ quay lại khi tiệm mới không hợp với họ.
Làm sao biết thợ còn lại có đang định đi theo không?
Hỏi thẳng trong một buổi nói chuyện riêng, không trách móc. Để ý thêm những dấu hiệu như thợ hay hỏi chuyện tiền chia, giữ khách riêng không ghi sổ, xin nghỉ vào giờ đông khách. Nói rõ con đường của họ ở tiệm thường giữ người tốt hơn mọi lời hứa.
Có nên cho thợ ký cam kết không mở tiệm gần sau khi nghỉ không?
Có thể có các thoả thuận bảo mật về thông tin khách và công thức, nhưng điều khoản cấm mở tiệm sau khi nghỉ có giới hạn về giá trị ràng buộc. Trước khi soạn, nên hỏi luật sư để điều khoản hợp lý và không gây tranh chấp không đáng có.
Mất thợ chính thì có nên tuyển ngay một thợ giỏi khác với lương cao không?
Chỉ nên tuyển khi đã tính được lương đó trả bằng doanh thu nào. Thường thì chia lại khách cho thợ hiện có và đào tạo một thợ lên thợ chính an toàn hơn. Tuyển thợ giỏi lương cao mà chưa có khách cho họ dễ thành gánh nặng chi phí cố định.