Khi một xe đẩy bán cùng món đỗ ngay trước cửa tiệm, cần tách làm hai chuyện: chuyện lối đi và trật tự trước cửa thì đi đúng kênh của phường, còn chuyện cạnh tranh thì xử lý bằng chính việc bán của tiệm, như bán mang đi nhanh hơn, giữ nhóm khách ngồi lại và nói rõ thứ chỉ tiệm có. Trộn hai chuyện vào nhau là đường nhanh nhất để thành cãi vã trước mặt khách.
Đây là tình huống rất riêng của phố Việt: người bán xe đẩy, gánh hàng thường là người lao động mưu sinh, khách thì thương, hàng xóm thì quen, và tiệm có mặt bằng trả tiền thuê đều đặn lại thấy thiệt. Bài này đi qua cách đọc mình đang mất bao nhiêu thật, cách xử lý chuyện lối đi đúng mực, bảng so chỗ mạnh của hai bên, và những việc tiệm làm được với chính mình.
Tách hai chuyện ngay từ đầu
Lấy ví dụ giả định: chị Mai có quán chè nhỏ ở một con phố gần chợ ở Khánh Hoà, bán chè, sữa chua, bánh flan, phần lớn khách mua mang đi buổi chiều. Hai tháng nay có một xe đẩy bán chè đỗ sát mép cửa quán từ ba giờ chiều, giá mỗi ly rẻ hơn quán một chút. Khách đi xe máy dừng ở xe đẩy, có lúc chắn luôn lối vào quán.
Ở đây có hai chuyện khác nhau. Chuyện thứ nhất là xe đỗ chắn lối vào, làm khách khó dừng xe vào quán. Đó là chuyện trật tự lòng lề đường, có quy định của địa phương và có người phụ trách là chính quyền phường. Chuyện thứ hai là một người khác bán cùng món, rẻ hơn, ở gần. Đó là chuyện cạnh tranh buôn bán, và không ai cấm được người khác bán chè.
Khi trộn hai chuyện, chủ quán dễ dùng chuyện lối đi để cố đuổi đối thủ, và người bán xe đẩy dễ cảm thấy bị chèn ép, khách đứng xem thấy quán bắt nạt người nghèo. Khi tách ra, chủ quán xử lý chuyện lối đi một cách bình thường, có lý, còn sức lực thì dồn vào việc bán của mình.
Chuyện lối đi: làm đúng mực, theo thứ tự
Nếu xe đỗ thật sự chắn lối vào hay chắn phần vỉa hè quán được phép dùng, làm theo thứ tự này, không nhảy bước:
- Ghi lại vài lần cụ thể: ngày, giờ, xe đỗ chỗ nào, chắn lối thế nào. Chụp ảnh từ xa, không chĩa thẳng vào mặt người bán.
- Nói chuyện trực tiếp, nhẹ nhàng, lúc vắng khách: nhờ dịch xe sang bên một chút để chừa lối cho khách dắt xe vào. Không nhắc gì tới chuyện bán cùng món.
- Nếu vẫn chắn, nhờ một người trung gian quen cả hai bên, như tổ trưởng tổ dân phố, nói giúp.
- Nếu vẫn không được, báo với chính quyền phường theo đúng kênh tiếp nhận, kèm các lần đã ghi. Nêu chuyện lối đi, không nêu chuyện mất khách.
- Trong mọi bước, không tự tay dời xe, không bày đồ chắn chỗ, không lớn tiếng trước mặt khách.
Cũng nên tự kiểm: phần vỉa hè trước quán mình đang dùng có đúng phạm vi được phép không. Nếu chính quán cũng đang bày bàn ghế ra quá phần cho phép, đi báo chuyện lấn chiếm có thể quay lại hại chính mình. Quy định về sử dụng vỉa hè khác nhau theo địa phương, có gì chưa rõ thì hỏi phường.
Đo xem mình mất bao nhiêu thật
Cảm giác bị mất khách thường lớn hơn con số thật. Chị Mai ghi bốn tuần, so với bốn tuần trước khi có xe đẩy, mọi số là ví dụ:
| Nhóm khách, khung giờ | Trước đây mỗi ngày | Hiện nay mỗi ngày | Đọc ra điều gì |
|---|---|---|---|
| Mua mang đi, 15 giờ đến 18 giờ | khoảng 70 ly | khoảng 50 ly | Mất chủ yếu ở đây, khách đi đường dừng nhanh |
| Ngồi lại ăn tại quán | khoảng 30 phần | khoảng 29 phần | Gần như không đổi |
| Đặt số lượng cho sinh nhật, liên hoan | khoảng 2 đơn mỗi tuần | khoảng 2 đơn mỗi tuần | Không đổi |
| Buổi sáng và buổi tối sau 18 giờ | khoảng 25 ly | khoảng 26 ly | Xe đẩy không bán giờ này |
Con số cho thấy quán mất khoảng hai mươi ly mỗi ngày, gần như toàn bộ ở nhóm khách mua mang đi giờ chiều. Các nhóm khác không bị ảnh hưởng. Như vậy việc cần làm không phải là giành lại mọi khách, mà là xem nhóm mua mang đi giờ chiều chọn xe đẩy vì giá, vì nhanh hay vì tiện dừng xe.
Chị Mai hỏi vài khách quen trong nhóm này và nghe ba lý do chính: không phải dắt xe vào, lấy nhanh, rẻ hơn một chút. Giá chỉ đứng thứ ba.
Chỗ mạnh của tiệm mà xe đẩy không có
Xe đẩy mạnh ở chỗ nhanh, rẻ, ngay mép đường. Tiệm có những thứ xe đẩy khó làm, và đó là chỗ nên dồn sức:
- Chỗ ngồi, có mái che, có quạt. Buổi trưa nắng hay chiều mưa, nhóm khách muốn ngồi lại vẫn chọn quán.
- Nhiều món hơn, món làm công phu hơn. Chè nhiều loại, bánh flan, sữa chua tự làm, món theo mùa. Xe đẩy chỉ chở được vài nồi.
- Nhận đặt trước số lượng lớn. Sinh nhật, liên hoan cơ quan, đám tiệc trong xóm.
- Vệ sinh và bảo quản. Tủ mát, nước sạch, đồ đựng kín. Với nhiều phụ huynh mua cho con, đây là lý do chọn quán.
- Giờ mở cửa dài hơn. Buổi sáng và buổi tối là giờ xe đẩy không có mặt.
Đối với nhóm mua mang đi giờ chiều, thứ cần sửa là sự tiện. Chị Mai chuẩn bị sẵn một tủ nhỏ ngay cửa với những ly chè đã múc sẵn, đậy nắp, để khách dừng xe ở mép đường là lấy được ngay, không phải dắt xe vào. Phần ly múc sẵn chỉ làm cho hai ba món bán chạy nhất, để không phải bỏ đi cuối ngày.
Những phản ứng làm quán mất điểm với khách
Hạ giá bằng xe đẩy. Xe đẩy không trả tiền mặt bằng, không trả lương người phụ. Hạ ngang giá là quán bán thiệt, mà khách mua mang đi giờ chiều cũng không chọn theo giá là chính.
Lớn tiếng, cãi nhau trước mặt khách. Khách đứng xem thường thương người bán xe đẩy hơn. Một lần cãi nhau làm quán mang tiếng lâu hơn mọi khoản thiệt về doanh thu.
Nói xấu chất lượng chè của xe đẩy. Khách quen của xe đẩy nghe được sẽ không bao giờ ghé quán. Khách của quán nghe được thì thấy chủ quán nhỏ nhen.
Đặt bàn ghế, chậu cây chắn chỗ xe hay đỗ. Đây là cách đẩy chuyện lối đi thành chuyện ăn thua. Nếu vỉa hè đó không thuộc phần quán được dùng, chính quán trở thành bên lấn chiếm.
Cho người đứng mời khách ngay cạnh xe đẩy. Khách bị kéo qua kéo lại sẽ tránh cả hai. Mời khách tốt nhất là làm cho việc dừng ở quán tiện như dừng ở xe đẩy.
Có khi nào bắt tay được với người bán xe đẩy
Nghe thì lạ, nhưng ở nhiều con phố, quán cố định và người bán xe đẩy sống cạnh nhau được nhiều năm, thậm chí đỡ nhau. Điều kiện là hai bên bán không hoàn toàn trùng, và giữa hai người có một chút quen biết.
Một kiểu bắt tay thường gặp là chia giờ: xe đẩy bán buổi chiều, quán mạnh buổi sáng và buổi tối, không ai cố lấn giờ của người kia. Một kiểu khác là chia món: xe đẩy bán vài món chè quen, quán giữ những món làm công phu và món theo mùa, khách muốn món nào thì biết tìm ở đâu. Kiểu thứ ba là chuyện nhỏ hằng ngày: cho gửi nhờ nồi, cho xin nước rửa tay, cùng dọn rác ở góc đường. Những việc nhỏ đó làm cho chuyện va chạm, nếu có, được nói ra dễ hơn.
Không cần bắt tay nếu hai bên không hợp, và không cần ép. Nhưng chủ quán nên nhớ rằng người bán xe đẩy cũng đang lo đúng một nỗi lo: đủ khách để sống. Nhìn như vậy thì việc giữ lời chào và giữ lối đi chung thường dễ hơn nhiều so với việc coi nhau là đối thủ cần đánh bại.
Câu tự hỏi trước khi làm bất cứ điều gì
Viết ra giấy và trả lời từng câu. Câu nào chưa trả lời được thì đợi thêm vài ngày quan sát:
- Mình đang khó chịu vì lối đi bị chắn, hay vì có người bán rẻ hơn ngay trước mắt? Hai chuyện cần hai cách làm khác nhau.
- Con số thật mình mất mỗi ngày là bao nhiêu, ở khung giờ nào?
- Nhóm khách đó chọn xe đẩy vì giá, vì nhanh hay vì tiện dừng xe?
- Phần vỉa hè quán mình đang dùng có đúng phạm vi cho phép không?
- Nếu ngày mai xe đẩy không còn ở đó, quán mình có bán tốt hơn không, hay chỉ thấy dễ chịu hơn?
Câu cuối giúp nhìn thẳng: có những quán đổ lỗi cho xe đẩy về một chuyện mất khách mà nguyên nhân nằm ở chỗ khác, như món không đổi nhiều năm hay giờ mở cửa không hợp. Trả lời thật lòng câu đó trước, rồi mới quyết làm gì với chuyện trước cửa.
Ví dụ chị Mai: hai tháng sau
Chị Mai nói chuyện với người bán xe đẩy một lần, nhờ dịch xe sang bên phải ba bước để chừa lối. Người bán xe đẩy đồng ý, hai người còn thống nhất giờ dọn rác chung ở góc đường. Không ai phải báo phường.
Chị Mai giữ giá, làm tủ chè múc sẵn ngay cửa cho ba món bán chạy, và thêm hai món theo mùa mà xe đẩy không có. Chị nhận đặt chè cho các lớp học thêm gần đó vào chiều thứ Sáu.
Sau hai tháng, ví dụ số ly mang đi giờ chiều về khoảng 62 ly mỗi ngày, ít hơn trước một chút, nhưng đơn đặt số lượng tăng, và tổng doanh thu tháng gần như về mức cũ. Chị chấp nhận phần khách chọn xe đẩy vì giá; phần đó vốn không phải khách chị giữ được bằng thứ gì khác ngoài hạ giá, mà hạ giá thì chị không làm.
Câu chị viết vào sổ sau chuyện này: cái gì chính quyền lo thì để chính quyền lo, cái gì của quán thì quán làm. Một câu đơn giản, nhưng nó giữ cho quán khỏi những tháng căng thẳng không cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Xe đẩy bán cùng món ngay trước cửa tiệm có vi phạm gì không?
Bán cùng món thì không ai cấm. Chuyện đỗ xe chắn lối đi hay dùng vỉa hè thì theo quy định của từng địa phương, do chính quyền phường quản lý. Nếu bị chắn lối, nên nói chuyện trước, rồi mới báo phường kèm các lần đã ghi lại.
Có nên báo phường ngay khi xe đẩy đỗ trước cửa không?
Thường nên nói chuyện trực tiếp trước, nhẹ nhàng, lúc vắng khách, hoặc nhờ tổ trưởng tổ dân phố nói giúp. Báo phường là bước sau khi đã thử nói chuyện mà không được, và chỉ nêu chuyện lối đi, không nêu chuyện mất khách.
Có nên hạ giá để cạnh tranh với hàng rong không?
Không nên hạ ngang giá. Người bán hàng rong không trả tiền mặt bằng và lương người phụ, nên hạ bằng giá họ là bán thiệt. Nên làm cho việc mua ở tiệm tiện hơn, như có sẵn đồ mang đi ngay cửa, và giữ những món chỉ tiệm có.
Làm sao biết mình đang mất bao nhiêu khách vì xe đẩy?
Ghi số ly hoặc số phần bán theo khung giờ và theo nhóm khách trong bốn tuần, so với bốn tuần trước khi có xe đẩy. Thường phần mất chỉ nằm ở một khung giờ và một nhóm khách, ít hơn cảm giác ban đầu.
Nếu chính tiệm mình cũng đang bày bàn ghế ra vỉa hè thì sao?
Nên tự kiểm trước khi báo chuyện lấn chiếm của người khác. Nếu quán đang dùng vỉa hè quá phần cho phép, việc báo có thể quay lại ảnh hưởng chính quán. Hỏi phường về phạm vi được dùng và chỉnh lại phần của mình trước.