Mức rút an toàn từ tiệm cho một việc lớn của nhà là phần tiền còn lại sau khi đã trừ ra ba lớp không được đụng: tiền hàng tiệm đang nợ nhà cung cấp, quỹ dự phòng của tiệm, và tiền cần để nhập hàng cho mùa cao điểm sắp tới. Việc nhà cần nhiều hơn mức đó thì nên chia đợt, dời thời điểm, hoặc thu nhỏ việc, thay vì rút sâu vào tiền nuôi tiệm.
Mua xe, sửa nhà, lo việc học cho con đều là việc chính đáng, và tiền tiệm làm ra là để lo những việc đó. Vấn đề chỉ ở chỗ rút bao nhiêu, rút lúc nào. Bài này đi qua ví dụ giả định ở một tiệm thuốc thú y tại Đắk Lắk, cách tách ba lớp tiền, chọn thời điểm theo mùa, so rút một lần với chia đợt, những câu cả nhà nên hỏi và cách bù lại sau khi rút. Các con số là ví dụ.
Rút một khoản lớn khác rút hằng tháng ở đâu
Rút hằng tháng là phần tiệm trả cho chủ, đều đặn, tiệm đã quen gánh. Rút một khoản lớn là chuyện khác: nó lấy đi một phần tiền mà tiệm vẫn đang dùng để xoay vòng. Tiền trong tài khoản của tiệm nhìn thì như dư, nhưng phần lớn đã có chỗ đi: tiền hàng tháng tới phải trả, tiền nhập trước mùa, tiền đệm cho tháng xấu. Rút nó ra không làm tiệm lỗ, nhưng làm tiệm hụt hơi đúng lúc cần chạy.
Sai lầm hay gặp là nhìn số dư cuối mùa cao điểm rồi nghĩ đó là tiền dư. Cuối mùa là lúc tiền về nhiều nhất và hàng tồn thấp nhất, nên số dư cao nhất trong năm. Vài tháng sau, khi phải nhập lại hàng cho mùa tới, chính số tiền đó sẽ được cần đến. Rút ra vào lúc số dư cao nhất là rút đúng phần mà tiệm sắp dùng. Ngược lại, có những tiệm nhìn số dư lúc thấp nhất, ngay trước mùa, rồi nghĩ mình chẳng bao giờ dư để lo việc nhà, nên cứ hoãn mãi. Cả hai đều là đọc số vào sai thời điểm.
Trước khi bàn số tiền, thử trả lời: nếu sáu tháng tới có một tháng xấu như tháng tệ nhất năm ngoái, sau khi rút, tiệm có tự đi qua được không? Câu trả lời phụ thuộc vào ba lớp tiền dưới đây.
Ba lớp tiền trong tiệm không được đụng
Lớp một: tiền tiệm đang nợ người khác. Tiền hàng chưa trả nhà cung cấp, tiền cọc khách đặt trước, các khoản nghĩa vụ đến kỳ. Số tiền này nằm trong tài khoản tiệm nhưng không phải của tiệm. Cộng hết lại từ sổ công nợ, trừ ra đầu tiên.
Lớp hai: quỹ dự phòng của tiệm. Khoản đủ trả những chi phí không thể hoãn như tiền nhà, lương người làm trong vài tháng. Nếu tiệm chưa có quỹ riêng, hãy tính mức tối thiểu và coi như phần đó đã có chủ.
Lớp ba: tiền cho mùa tới. Tiền phải nhập hàng trước mùa cao điểm, tiền thuê người thời vụ, tiền sửa chữa đã biết trước. Lấy từ kinh nghiệm năm trước: trước mùa, tiệm phải chi ra bao nhiêu trước khi thu lại.
Phần còn lại mới là phần rút được. Lấy tiền mặt thật hôm nay trừ ba lớp trên. Nếu kết quả âm hoặc rất nhỏ, đó là câu trả lời rõ ràng: thời điểm này chưa phải lúc rút một khoản lớn, dù số dư trong tài khoản nhìn có vẻ nhiều.
Ví dụ tiệm thuốc thú y ở Đắk Lắk
Ví dụ giả định: vợ chồng anh Định có tiệm thuốc thú y và thức ăn chăn nuôi ở Đắk Lắk. Cuối mùa bán chạy, tài khoản tiệm có khoảng 420 triệu. Nhà muốn đổi chiếc xe tải nhỏ đã cũ, khoảng 350 triệu. Hai người ngồi tính ba lớp tiền:
| Khoản (ví dụ) | Số tiền | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tiền mặt thật trong tài khoản và két | 420 triệu | Đếm thật, không ước |
| Lớp một: nợ nhà cung cấp, cọc của khách | 130 triệu | Từ sổ công nợ, đến hạn trong hai tháng |
| Lớp hai: quỹ dự phòng ba tháng khoản không thể hoãn | 60 triệu | Tiền nhà, lương hai người làm, điện nước nền |
| Lớp ba: nhập hàng trước mùa tới | 110 triệu | Theo lượng nhập năm trước, cộng thêm một chút |
| Phần rút được | 120 triệu | 420 trừ 130, 60, 110 |
| Việc nhà cần | 350 triệu | Thiếu 230 triệu so với phần rút được |
Số dư 420 triệu khiến cả hai tưởng đủ mua xe mà vẫn còn dư. Sau khi trừ ba lớp, phần rút được chỉ khoảng một phần ba số cần. Nếu rút đủ 350 triệu ngay, tiệm vẫn trả được nợ nhà cung cấp, nhưng sẽ không còn tiền nhập hàng trước mùa và không còn quỹ đệm. Bảng này không nói không được mua xe; nó nói mua xe bằng tiền tiệm ngay bây giờ thì tiệm phải trả giá ở mùa tới.
Hai người cũng thử tính ngược: nếu muốn rút đủ 350 triệu mà không thủng lớp nào, tiệm cần thêm 230 triệu tiền dư. Với phần lời để lại mỗi mùa của tiệm theo sổ năm trước, con số đó tương đương khoảng hai mùa làm ăn. Biết được khoảng cách là hai mùa chứ không phải mãi mãi, cả nhà thấy việc chờ dễ chấp nhận hơn nhiều so với một câu chưa được chung chung.
Thời điểm rút: theo nhịp mùa của tiệm
Mỗi tiệm có một nhịp tiền trong năm. Tiệm thuốc thú y ở vùng chăn nuôi thường bán mạnh vào những mùa dịch bệnh hay mùa tái đàn, tiệm vật liệu xây dựng bán mạnh vào mùa khô, tiệm quần áo bán mạnh trước Tết. Ngay sau mùa mạnh là lúc tiền nhiều nhất, nhưng cũng là lúc phải chuẩn bị cho mùa sau. Khoảng giữa hai mùa, khi đã nhập hàng xong cho mùa tới và đã trả xong nợ của mùa trước, mới là lúc nhìn rõ phần dư thật.
Với vợ chồng anh Định, lúc đẹp nhất để rút là sau khi đã nhập hàng cho mùa tới và bán được một phần, khi tiền bắt đầu về lại. Lúc đó lớp ba đã chi xong, tiền mới về là phần lời của mùa. Rút vào lúc này có thể nhiều hơn mà vẫn an toàn.
Một mẹo dễ làm: kẻ một vòng tròn mười hai tháng, tô đậm các tháng tiệm phải chi nhiều nhất, tô nhạt các tháng tiền về nhiều nhất. Tháng tốt để rút khoản lớn thường nằm ngay sau một tháng tô nhạt và cách xa tháng tô đậm tiếp theo. Nhìn vòng tròn đó, cả nhà dễ đồng ý về thời điểm hơn là tranh luận theo cảm giác.
Rút một lần hay chia đợt
Khi việc nhà cần nhiều hơn phần rút được, có vài cách sắp xếp. Mỗi cách có cái giá riêng:
| Cách làm (ví dụ) | Tiệm chịu thế nào | Nhà chịu thế nào |
|---|---|---|
| Rút đủ một lần ngay | Mất quỹ đệm và tiền nhập mùa tới; mùa tới phải nhập ít hoặc trả chậm | Có ngay xe |
| Rút phần an toàn bây giờ, phần còn lại sau mùa tới | Giữ được ba lớp tiền, chỉ chậm tích luỹ thêm | Phải đợi thêm vài tháng hoặc dùng xe cũ thêm một mùa |
| Thu nhỏ việc: xe đã qua sử dụng, sửa nhà từng phần | Rút trong mức an toàn | Không đúng như mong muốn ban đầu |
| Giữ phần rút bằng mức an toàn, phần còn lại lấy từ quỹ của nhà | Không ảnh hưởng | Quỹ nhà giảm, cần xem quỹ nhà còn đủ đệm không |
Vợ chồng anh Định chọn cách thứ hai: rút 120 triệu đặt cọc và để dành, sau mùa tới rút tiếp phần còn lại, trong thời gian đó dùng xe cũ thêm vài tháng và bảo dưỡng kỹ. Việc dùng nguồn tiền bên ngoài để mua sớm hơn là quyết định riêng của gia đình, cần người có chuyên môn tư vấn, không nằm trong bảng này.
Câu cả nhà nên hỏi nhau trước khi rút
Việc rút khoản lớn ảnh hưởng tới cả tiệm lẫn nhà, nên quyết cùng nhau. Ngồi với nhau và trả lời từng câu:
- Việc này cần làm ngay hay có thể đợi qua mùa tới?
- Có phiên bản nhỏ hơn của việc này đáp ứng được phần lớn nhu cầu không?
- Sau khi rút, nếu có một tháng xấu, tiệm có tự đi qua được không, hay phải lấy lại từ nhà?
- Việc này có giúp tiệm không? Ví dụ xe tải nhỏ vừa chở hàng vừa dùng cho nhà thì một phần là chi phí của tiệm.
- Ai trong nhà sẽ theo dõi việc bù lại phần đã rút?
Câu thứ tư hay bị bỏ qua mà lại quan trọng. Chiếc xe tải của anh Định dùng để giao thức ăn chăn nuôi cho các trại, nên một phần là công cụ làm ăn. Khi tiệm có lợi từ việc đó, phần tiệm góp có thể nhiều hơn, nhưng vẫn phải giữ ba lớp tiền. Mọi chuyện liên quan sổ sách và chi phí của tiệm khi mua tài sản dùng chung nên hỏi kế toán. Câu cuối cũng đừng bỏ: phần bù lại cần một người nhớ và nhắc, không thì sau vài tháng cả nhà quên mất tiệm đang thiếu một khoản.
Sau khi rút: bù lại và theo dõi
Rút xong không phải là hết việc. Trong vài tháng sau, làm theo thứ tự:
- Ghi lại ngày rút, số tiền, mục đích, và phần nào là của tiệm góp vì tiệm có dùng chung.
- Kiểm lại ba lớp tiền ngay tuần sau khi rút, đảm bảo không lớp nào bị thủng.
- Nếu đã rút vào quỹ dự phòng, đặt mức trích bù mỗi tháng và hạn để quỹ đầy trở lại.
- Theo dõi tiền mặt mỗi tuần trong hai ba tháng tiếp, chú ý tháng nhập hàng mùa tới.
- Trước mùa tới, tính lại phần rút được lần hai nếu đã chia đợt.
- Cuối năm, so tiền mặt và hàng tồn của tiệm với cùng thời điểm năm trước, để biết việc rút có làm tiệm nhỏ lại hay không.
Cách làm này nghe chậm, nhưng giữ được cho tiệm làm ra tiền đều qua nhiều năm, và chính tiệm đó mới lo được những việc lớn tiếp theo của nhà. Rút cạn tiệm cho một việc lớn có thể làm tiệm yếu đi cả mùa sau, và cái giá đó thường lớn hơn vài tháng chờ đợi.
Câu hỏi thường gặp
Tiền trong tài khoản tiệm nhiều thì có phải là tiệm đang dư tiền không?
Chưa chắc. Một phần là tiền đang nợ nhà cung cấp, một phần là quỹ đệm, một phần là tiền phải dùng nhập hàng cho mùa tới. Chỉ phần còn lại sau khi trừ ba lớp đó mới là phần dư thật có thể rút cho việc nhà.
Tiệm chưa có quỹ dự phòng thì có nên rút khoản lớn không?
Nên lập quỹ trước. Nếu việc nhà gấp, ít nhất hãy tính mức quỹ tối thiểu và coi phần đó như đã có chủ, không rút vào. Rút cả phần đó thì chỉ một tháng xấu là tiệm phải lấy lại tiền từ nhà.
Mua xe dùng chung cho tiệm và nhà thì tính tiền thế nào?
Ước tỉ lệ thời gian xe phục vụ việc tiệm, phần đó tiệm có thể góp, phần còn lại thuộc nhà. Cách ghi nhận trong sổ sách và nghĩa vụ liên quan nên hỏi kế toán, vì tuỳ cách tiệm đăng ký kinh doanh.
Rút khoản lớn vào thời điểm nào trong năm là an toàn nhất?
Thường là sau khi đã nhập hàng cho mùa tới và tiền bắt đầu về lại, khi nợ mùa trước đã trả xong. Tránh rút ngay sau mùa cao điểm chỉ vì số dư lúc đó cao nhất, vì chính số tiền đó sắp được dùng.
Đã lỡ rút quá nhiều khỏi tiệm thì nên làm gì?
Kiểm lại ngay ba lớp tiền xem lớp nào bị thủng. Ưu tiên giữ đúng hẹn trả nhà cung cấp, báo trước nếu phải trả chậm. Đặt mức bù cố định mỗi tháng từ phần chủ rút và theo dõi tiền mặt hằng tuần cho tới khi các lớp đầy lại.