Quỹ dự phòng của tiệm nhỏ nên đủ trả những khoản không thể hoãn, như tiền nhà, lương người làm, điện nước nền và các khoản nghĩa vụ theo kỳ, trong khoảng thời gian tiệm có thể phải chạy mà gần như không có thu. Cách tính là liệt kê từng khoản đó, cộng lại thành một tháng tối thiểu, rồi nhân với số tháng bạn muốn chịu được. Tính theo phần trăm doanh thu thì dễ nhớ nhưng thường sai, vì doanh thu cao chưa chắc chi cố định cao.
Bài này đi từ cách phân biệt quỹ của tiệm với quỹ của nhà, cách lập danh sách khoản không thể hoãn, ví dụ giả định ở một tiệm sửa xe tại Cần Thơ, các cách gom quỹ khi tiệm không dư nhiều, luật rút viết sẵn và cách kiểm lại mỗi quý. Mọi con số là ví dụ để bạn thay bằng số của tiệm mình.
Quỹ của tiệm không phải quỹ của nhà
Nhiều chủ tiệm nói nhà mình có để dành, nên tiệm có chuyện thì lấy ra. Cách nghĩ này nguy hiểm ở chỗ hai quỹ thường cần tiền cùng một lúc. Khi khu phố mất khách vì làm đường, khi chủ tiệm ốm phải nghỉ dài, thì cũng là lúc nhà vừa mất nguồn thu vừa có thêm chi. Một khoản tiền phải che cho cả hai sẽ cạn nhanh gấp đôi.
Quỹ dự phòng của tiệm che cho tiệm sống qua một khoảng thu thấp mà không phải bán rẻ hàng, không nợ lương thợ, không mất mặt bằng. Quỹ của nhà che cho chuyện ăn ở, học hành. Tách hai quỹ ra không cần thủ tục gì, chỉ cần hai chỗ để tiền khác nhau và một tờ giấy ghi mục đích của từng chỗ.
Thử hình dung: nếu tiệm phải đóng cửa tạm sáu tuần vì lý do ngoài ý muốn, những người làm cho mình có được trả lương không, chủ nhà có nhận tiền đúng hạn không, và nhà mình có phải bớt ăn không? Nếu câu trả lời cho cả ba là phải lấy cùng một khoản tiền, bạn đang có một quỹ chứ không phải hai.
Liệt kê khoản không thể hoãn: phần quan trọng nhất của phép tính
Lấy sổ chi ba tháng gần nhất, chép từng khoản vào bảng, rồi tự hỏi với mỗi khoản: nếu tiệm không có thu trong một tháng, khoản này có hoãn, giảm hay bỏ được không. Chỉ những khoản không hoãn được mới vào quỹ.
| Khoản chi | Hoãn hay giảm được không | Có vào quỹ dự phòng không |
|---|---|---|
| Tiền thuê mặt bằng | Thường không, trừ khi đã thoả thuận trước với chủ nhà | Có |
| Lương người làm cố định | Không nên nợ; nếu cho nghỉ tạm phải theo thoả thuận và quy định | Có, ít nhất một đến hai kỳ |
| Điện, nước, internet phần nền | Giảm được nhưng không về không | Có, phần nền |
| Nhập hàng, phụ tùng | Hoãn được khi không bán | Không |
| Nghĩa vụ theo kỳ đã biết trước | Không, hạn do cơ quan quy định | Có, theo số kế toán báo |
| Phí bảo trì, phần mềm bán hàng | Một số tạm dừng được | Chỉ phần không dừng được |
| Tiền chủ rút về nhà | Thuộc quỹ của nhà | Không, để quỹ nhà lo |
Bảng này làm bạn ngạc nhiên ở hai chỗ. Một là khoản không thể hoãn thường nhỏ hơn tổng chi hằng tháng nhiều, vì hàng nhập chiếm phần lớn. Hai là có những khoản tưởng nhỏ nhưng không bao giờ hoãn được, như tiền nghĩa vụ theo kỳ. Phần nghĩa vụ này nên hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế nơi tiệm đăng ký để biết đúng kỳ và mức.
Ví dụ tiệm sửa xe ở Cần Thơ
Ví dụ giả định: tiệm sửa xe máy của anh Phúc ở Cần Thơ có hai thợ, mỗi tháng chi khoảng 75 triệu, trong đó phụ tùng nhập chiếm khoảng 45 triệu. Khi lọc theo bảng trên, khoản không thể hoãn gồm tiền mặt bằng 8 triệu, lương hai thợ 16 triệu, điện nước nền 2 triệu, nghĩa vụ theo kỳ chia đều ra khoảng 1 triệu mỗi tháng. Tổng là 27 triệu, chưa bằng một nửa tổng chi.
Anh Phúc nhớ lại mùa nước lên năm trước, khách vắng gần hai tháng, có tuần chỉ thu được vài triệu. Anh chọn mức chịu được ba tháng, tức khoảng 81 triệu. Con số này lớn so với tiền lời mỗi tháng của tiệm, nên anh không gom một lần mà chia thành mục tiêu: đủ một tháng trước, rồi hai, rồi ba.
Điều đáng chú ý là nếu anh tính theo kiểu quen thuộc, giữ ba tháng tổng chi, con số sẽ là 225 triệu, gần như không bao giờ gom nổi, và chính vì quá xa nên người ta bỏ cuộc. Tính theo khoản không thể hoãn cho ra con số nhỏ hơn mà vẫn che được đúng thứ cần che. Phụ tùng không nằm trong quỹ vì khi không có khách thì anh cũng không cần nhập.
Số tháng chọn bao nhiêu tuỳ tiệm. Tiệm có mùa thấp điểm rõ, tiệm phụ thuộc vài khách lớn, tiệm mà chủ là người duy nhất làm được việc chính nên chọn dài hơn. Tiệm thu đều, chi cố định thấp có thể chọn ngắn hơn.
Gom quỹ từ đâu khi tiệm không dư nhiều
Trích một khoản cố định ngay ngày thu tiền lớn. Ngày nào thu tiền khách sỉ hay cuối tuần đông khách, chuyển ngay một khoản nhỏ sang chỗ để quỹ trước khi tiêu. Để đến cuối tháng mới trích thì thường không còn gì.
Dùng các khoản thu bất thường. Tiền bán đồ cũ, tiền khách trả nợ cũ đã tưởng mất, tiền thừa sau mùa cao điểm. Những khoản này không nằm trong kế hoạch chi nên dễ đưa vào quỹ nhất.
Bớt một khoản tồn kho chậm bán. Ở tiệm sửa xe, phụ tùng cho dòng xe ít người đi có thể nằm kệ cả năm. Bán bớt hoặc trả lại nhà cung cấp nếu được, chuyển tiền đó vào quỹ. Tiền nằm ở kệ không cứu tiệm được trong tháng xấu.
Giữ mức rút về nhà cố định. Khi tháng tốt, phần dư sau khi đã rút mức cố định đi vào quỹ thay vì về nhà. Đây là cách gom nhanh nhất nhưng đòi hỏi cả nhà đồng thuận.
Không dùng tiền đi mượn để làm quỹ. Quỹ dự phòng làm bằng tiền vay thì không còn là dự phòng, vì nó kéo theo một khoản trả đều đặn ngay cả trong tháng xấu.
Luật rút viết sẵn: khi nào được dùng, khi nào không
Quỹ dự phòng hay cạn không phải vì tháng xấu mà vì bị rút dần cho những việc không gấp. Viết sẵn luật lên giấy, cả nhà cùng biết:
- Được rút: trả các khoản trong danh sách không thể hoãn khi thu của tháng không đủ.
- Được rút: sửa chữa thiết bị chính bị hỏng mà không sửa thì tiệm không làm được, ví dụ máy nén hơi, cầu nâng.
- Được rút: trả lương người làm khi tiệm phải đóng tạm vì lý do ngoài ý muốn.
- Không rút: nhập hàng giá hời, mua máy mới, sửa sang tiệm cho đẹp.
- Không rút: chi tiêu của nhà, kể cả việc lớn; việc của nhà dùng quỹ của nhà.
- Rút xong phải ghi lý do, số tiền, và kế hoạch bù lại trong bao lâu.
Một mẹo nhỏ: để quỹ ở chỗ hơi bất tiện, như một tài khoản riêng không gắn thẻ dùng hằng ngày, để mỗi lần rút phải mất thêm một bước. Bước thêm đó đủ làm bạn dừng lại hỏi mình lý do. Bài này không bàn chuyện đặt quỹ vào sản phẩm sinh lời; mục đích của quỹ là có sẵn khi cần.
Chỗ hay sai khi lập quỹ
Đặt mục tiêu quá lớn ngay từ đầu. Mục tiêu xa quá làm người ta bỏ dở. Chia bậc một tháng, hai tháng, ba tháng và ghi ngày đạt từng bậc.
Coi hàng tồn là quỹ. Hàng trong kho không trả được lương, và lúc cần bán gấp thì thường phải bán rẻ. Chỉ tiền mặt hoặc tiền trong tài khoản rút được ngay mới tính vào quỹ.
Quên điều chỉnh khi tiệm thay đổi. Thuê thêm thợ, chuyển mặt bằng đắt hơn thì danh sách khoản không thể hoãn tăng, quỹ cũ không còn đủ số tháng như trước.
Dùng quỹ mà không bù lại. Sau một lần rút, nhiều tiệm coi như quỹ đã xong nhiệm vụ. Lần sau gặp chuyện thì không còn gì. Mỗi lần rút nên đi kèm một mức trích bù cao hơn bình thường trong vài tháng sau, ghi ngay trên tờ luật rút.
Giữ bí mật quỹ với người cùng làm. Nếu chỉ một người biết quỹ có bao nhiêu và để ở đâu, khi người đó ốm hay đi xa, quỹ coi như không có. Vợ chồng hay người cùng góp vốn đều nên biết số dư và luật rút, dù chỉ một người giữ chìa khoá.
Tính số tháng chịu được theo tháng bình thường. Tháng xấu thường không có thu bằng không mà có thu một phần. Nhưng cũng có chi phát sinh như sửa chữa, khách cũ đòi bảo hành. Cứ tính như thể thu bằng không cho đơn giản, phần thu thật có được là khoảng đệm thêm.
Kiểm quỹ mỗi quý trong mười phút
Đầu mỗi quý, ngồi với tờ danh sách và số dư quỹ, làm theo thứ tự:
- Cập nhật danh sách khoản không thể hoãn theo số chi ba tháng vừa qua.
- Tính lại một tháng tối thiểu và mức quỹ mục tiêu theo số tháng đã chọn.
- So với số dư quỹ hiện có, ghi ra quỹ đang chịu được bao nhiêu tháng.
- Xem lại các lần rút trong quý, mỗi lần có đúng luật không, đã bù chưa.
- Quyết định mức trích cho quý tới, tăng nếu quỹ còn thiếu, giữ nguyên nếu đã đủ.
Khi quỹ đã đủ mức mục tiêu, phần dư sau đó không cần dồn thêm vào quỹ. Đó là lúc bạn có thể tính đến các quyết định lớn như mở rộng hay sửa tiệm với tâm thế vững hơn, vì đã biết tiệm chịu được một cú trượt.
Ngược lại, nếu sau ba bốn quý liền quỹ không nhích lên bậc nào, đó không phải chuyện kỷ luật mà là dấu hiệu tiệm không làm ra đủ phần dư. Lúc đó câu hỏi không còn là trích bao nhiêu, mà là chi phí cố định có đang quá cao so với sức thu của tiệm hay không.
Câu hỏi thường gặp
Tiệm mới mở chưa có sổ chi ba tháng thì tính quỹ dự phòng thế nào?
Dùng hợp đồng thuê mặt bằng, mức lương đã hứa với người làm và hoá đơn điện nước tháng đầu để lập danh sách khoản không thể hoãn. Sau ba tháng có số thật thì tính lại, vì chi thật thường khác dự kiến.
Có nên giữ quỹ dự phòng bằng tiền mặt trong két không?
Giữ một ít tiền mặt để xoay việc nhỏ hằng ngày thì được, nhưng để cả quỹ trong két dễ bị lấy dùng dần và có rủi ro mất mát. Một tài khoản riêng của tiệm, không dùng cho chi tiêu hằng ngày, giúp quỹ tách bạch và dễ kiểm hơn.
Quỹ dự phòng có cần tính phần nghĩa vụ thuế không?
Nên tính, vì đây là khoản có hạn rõ ràng và không thể hoãn chỉ vì tiệm vắng khách. Mức và kỳ cụ thể khác nhau tuỳ cách tiệm đăng ký và kê khai, nên hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế nơi tiệm đăng ký để có số đúng.
Đang có quỹ mà tiệm muốn mở rộng thì có được dùng quỹ không?
Không nên. Quỹ dự phòng giữ cho tiệm sống qua tháng xấu, còn mở rộng là quyết định có rủi ro, càng cần quỹ đứng sau. Tiền cho mở rộng nên là phần dư ngoài quỹ, sau khi quỹ đã đủ mức mục tiêu.
Chủ tiệm là người làm chính, nếu ốm thì quỹ có cần lớn hơn không?
Có. Tiệm mà chủ là người duy nhất làm được việc chính thì khi chủ nghỉ, thu gần như dừng hẳn. Nên chọn số tháng dài hơn và tính thêm trường hợp phải thuê người làm thay trong thời gian đó.