Muốn biết có nên mua thêm máy hay thuê thêm thợ, bạn không cần tính lại điểm hoà vốn của cả tiệm. Chỉ cần tính phần tăng thêm: khoản chi cố định mới mỗi tháng chia cho tiền lời trên mỗi đơn vị hàng, ra số việc phải có thêm để không lỗ; rồi tính thêm số tháng để lấy lại khoản tiền mặt bỏ ra. Hai con số này đặt cạnh nhau là đủ để thấy quyết định nào an toàn hơn.
Bài này đi qua một ví dụ giả định ở tiệm giặt ủi tại Đà Nẵng, so hai lựa chọn mua máy giặt thứ hai và thuê thêm một thợ ủi, rồi chỉ ra những chỗ người ta hay tính sai, cách tự kiểm và các bước làm trên một tờ giấy. Mọi con số dưới đây chỉ là ví dụ, bạn thay bằng số của tiệm mình.
Hoà vốn phần tăng thêm khác hoà vốn cả tiệm ở chỗ nào
Điểm hoà vốn của cả tiệm trả lời câu hỏi: mỗi tháng phải bán bao nhiêu để đủ trả tiền nhà, lương, điện nước và mọi khoản cố định. Câu hỏi đó hữu ích khi mới mở tiệm, nhưng lúc đứng trước một quyết định cụ thể như mua thêm máy, nó lại làm bạn rối. Lý do là tiền nhà, lương người cũ, tiền điện nền vẫn phải trả dù bạn có mua máy hay không. Gộp chúng vào phép tính chỉ làm con số to lên mà không giúp chọn.
Cách gọn hơn là chỉ nhìn những gì thay đổi vì quyết định này. Mua máy thì có thêm tiền khấu hao máy (giá máy chia cho số tháng dùng được), tiền bảo trì, có khi thêm tiền điện nền. Thuê thợ thì có thêm lương, bảo hiểm nếu có, tiền ăn trưa. Đó là chi cố định tăng thêm. Phía bên kia là tiền lời trên mỗi đơn vị việc làm thêm: giá bán trừ đi chi phí biến đổi đi kèm đơn vị đó như điện, nước, hoá chất, bao bì.
Lấy chi cố định tăng thêm chia cho tiền lời mỗi đơn vị, bạn ra lượng việc phải có thêm mỗi tháng. Nếu khách hiện nay đã phải chờ, đã có đơn bị từ chối, lượng việc thêm đó có sẵn. Nếu chưa, quyết định đang dựa trên hy vọng. Câu chủ tiệm nên tự hỏi ở bước này rất đơn giản: trong một tháng vừa qua, mình đã phải từ chối hoặc hẹn lại bao nhiêu đơn? Không đếm được con số đó thì nên ghi lại hai tuần trước khi quyết.
Ba con số phải có trước khi bấm máy tính
Tiền lời trên mỗi đơn vị việc. Ở tiệm giặt, đơn vị là ký đồ; ở xưởng may là chiếc áo; ở tiệm sửa xe là lượt sửa. Lấy giá thu của khách trừ đi những thứ tốn thêm khi làm thêm một đơn vị. Đừng trừ tiền nhà hay lương người cũ vào đây, chúng không đổi theo số đơn vị. Nếu tiệm có nhiều mức giá, lấy mức trung bình của ba tháng gần nhất.
Chi cố định tăng thêm mỗi tháng. Với máy: giá mua chia cho số tháng bạn tin là máy dùng ổn, cộng bảo trì, cộng phần điện nền. Với người: lương, các khoản đóng theo luật nếu thuộc diện phải đóng, tiền ăn, thưởng lễ chia đều theo tháng. Phần đóng theo luật lao động khác nhau tuỳ hợp đồng, nên hỏi kế toán hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội nơi tiệm đăng ký thay vì đoán.
Tiền mặt phải bỏ ra ngay. Đây là con số hay bị lẫn với con số thứ hai. Máy 90 triệu khấu hao ra mỗi tháng chỉ vài triệu, nhưng ngày mua bạn phải có đủ 90 triệu trong tay. Thuê thợ thì gần như không tốn khoản đầu, nhưng mỗi tháng đều đặn phải trả. Một quyết định có thể đẹp ở con số hoà vốn mà vẫn làm tiệm hụt tiền mặt nhiều tháng.
Một con số kiểm chứng từ thực tế. Số đơn bị từ chối, số giờ khách phải chờ, số ngày máy cũ chạy hết công suất. Không có con số này thì ba con số trên chỉ là phép chia trên giấy.
Ví dụ tiệm giặt ủi ở Đà Nẵng: máy giặt thứ hai hay một thợ ủi thêm
Ví dụ giả định: tiệm giặt ủi của chị Hạnh ở Đà Nẵng thu 20.000 đồng mỗi ký, điện nước, bột giặt, túi đựng tốn khoảng 8.000 đồng mỗi ký, nên mỗi ký làm thêm lời 12.000 đồng. Máy giặt hiện có chạy kín từ sáng tới tối vào cuối tuần, chị ghi lại được trung bình 20 ký mỗi ngày phải hẹn khách hôm sau. Chị đang cân hai đường.
| Hạng mục (ví dụ) | Mua máy giặt thứ hai | Thuê thêm một thợ ủi |
|---|---|---|
| Tiền mặt bỏ ra ngay | 90 triệu đồng | Gần như không |
| Chi cố định tăng mỗi tháng | Khấu hao 1,5 triệu (dùng 5 năm) + bảo trì 0,3 triệu = 1,8 triệu | Lương và các khoản kèm theo khoảng 7 triệu |
| Lượng việc thêm để không lỗ | 1,8 triệu chia 12.000 đồng = 150 ký mỗi tháng, khoảng 5 ký mỗi ngày | 7 triệu chia 12.000 đồng = khoảng 584 ký mỗi tháng, gần 20 ký mỗi ngày |
| Nếu đúng là có thêm 20 ký mỗi ngày | Lời thêm khoảng 7,2 triệu, trừ chi cố định còn 5,4 triệu mỗi tháng | Lời thêm 7,2 triệu, trừ lương còn khoảng 0,2 triệu, gần như hoà |
| Nếu chỉ có thêm 8 ký mỗi ngày | Vẫn lời khoảng 1,1 triệu mỗi tháng | Lỗ khoảng 4,1 triệu mỗi tháng |
| Giải quyết đúng chỗ nghẽn không | Có nếu nghẽn ở khâu giặt | Có nếu nghẽn ở khâu ủi, gấp, giao |
Nhìn bảng, máy thắng ở con số hoà vốn. Nhưng hàng cuối mới là chỗ chị Hạnh phải đi xem tận nơi: nếu đồ giặt xong vẫn nằm chờ ủi thì mua máy chỉ làm đống đồ chờ to hơn. Bảng chỉ đúng khi bạn đã biết chỗ nghẽn thật nằm ở đâu.
Thời gian thu hồi tiền mặt, con số thứ hai hay bị bỏ quên
Ở ví dụ trên, máy giặt hoà vốn rất sớm theo tháng nhưng chị Hạnh vẫn phải trả 90 triệu một lần. Câu hỏi tiếp theo là bao lâu thì phần lời thêm trả lại đủ số đó. Với 20 ký thêm mỗi ngày, mỗi tháng lời thêm 7,2 triệu, trừ bảo trì 0,3 triệu còn 6,9 triệu tiền mặt thật sự về tay (khấu hao không phải tiền chi ra hằng tháng nên không trừ ở đây). 90 triệu chia 6,9 triệu là khoảng 13 tháng.
Nếu chỉ có thêm 8 ký mỗi ngày, mỗi tháng tiền về thêm khoảng 2,6 triệu, thời gian thu hồi kéo ra gần 35 tháng, tức gần ba năm. Máy vẫn không lỗ theo sổ, nhưng ba năm là quãng dài để một khoản tiền lớn nằm im trong cái máy, trong khi tiệm có thể cần tiền cho việc khác như sửa mặt bằng, mùa mưa vắng khách, máy cũ hỏng.
Một mốc dễ nhớ để tự kiểm: nếu thời gian thu hồi dài hơn khoảng nửa tuổi đời của máy, quyết định đó đang gánh rủi ro nhiều hơn nó đáng. Đây không phải quy tắc kế toán mà là cách giữ cho mình một khoảng dư khi đoán sai. Đồng thời hãy hỏi: sau khi chi 90 triệu, tiệm còn đủ tiền chạy ít nhất vài tháng chi phí cố định không? Nếu câu trả lời là không, thời gian thu hồi có ngắn mấy cũng nên lùi lại.
Đường lui: lựa chọn nào dễ quay đầu hơn
Thuê người dễ dừng hơn mua máy, nhưng không dừng ngay được. Hợp đồng lao động thường có thời hạn, có quy định về báo trước và các khoản phải trả khi chấm dứt. Trước khi thuê, nên hỏi kế toán hoặc người hiểu luật lao động về loại hợp đồng phù hợp với việc thử một mùa. Thoả thuận rõ từ đầu thì sau này đỡ khó xử với cả hai bên.
Máy bán lại được, nhưng mất giá. Máy đã dùng thường chỉ bán được một phần giá mua, và mất thời gian tìm người mua. Khi tính đường lui, hãy giả định bạn chỉ lấy lại được khoảng một nửa nếu phải bán sau một năm, để thấy số tiền có thể mất là bao nhiêu.
Có lựa chọn ở giữa. Thuê thợ bán thời gian vào hai ngày cuối tuần, thuê máy theo tháng nếu nơi bạn ở có dịch vụ đó, mua máy cũ thay vì máy mới, hay sắp lại giờ làm để máy cũ chạy thêm buổi tối. Lựa chọn ở giữa thường không tối ưu theo sổ nhưng cho bạn một hai tháng để biết lượng khách thêm có thật không.
Ghi trước điều kiện quay đầu. Viết lên giấy: nếu sau ba tháng lượng việc thêm dưới mức hoà vốn, mình sẽ làm gì. Quyết định điều kiện dừng lúc đầu óc còn tỉnh dễ hơn nhiều so với lúc đã bỏ tiền ra và muốn gỡ.
Những chỗ hay tính sai và vì sao
Lấy doanh thu thay cho tiền lời. Chia 7 triệu lương cho 20.000 đồng giá bán ra 350 ký thay vì 584 ký. Con số đẹp hơn thật nhiều nhưng sai, vì mỗi ký làm thêm vẫn tốn điện nước, bột giặt. Sai chỗ này làm quyết định thuê người trông dễ hơn gần gấp đôi.
Tính máy chạy kín công suất. Máy có thể giặt 150 ký mỗi ngày không có nghĩa tiệm có 150 ký mỗi ngày. Lượng việc đưa vào phép tính phải là lượng khách thật, không phải sức chứa.
Quên khâu phía sau. Thêm máy giặt mà không thêm chỗ phơi, sấy, ủi thì hàng dồn ở khâu sau. Đi một vòng tiệm, xem đồ nằm chờ nhiều nhất ở đâu, trước khi quyết định mua gì.
Đếm luôn đơn ngày lễ. Một tuần trước Tết, đơn có thể gấp ba. Lấy số đó làm nền là tự đánh lừa. Dùng số trung bình của các tuần thường, rồi coi phần đơn mùa cao là phần thưởng thêm.
Bỏ quên công sức của chủ. Nhiều tiệm tính rằng thợ thêm không cần thiết vì chủ làm thêm buổi tối. Công của chủ không ghi vào sổ nhưng có giới hạn. Nếu bạn đã làm mười hai tiếng mỗi ngày suốt nhiều tháng, đó cũng là một dấu hiệu cần tính.
Các bước làm trên một tờ giấy
Toàn bộ phép tính có thể làm trong một buổi tối với sổ ghi đơn của hai tuần gần nhất:
- Ghi lại trong hai tuần số đơn phải từ chối hoặc hẹn lại, và ghi đơn đó bị nghẽn ở khâu nào.
- Tính tiền lời mỗi đơn vị: giá bán trung bình trừ chi phí biến đổi đi kèm.
- Liệt kê chi cố định tăng thêm của từng lựa chọn, kể cả khoản nhỏ như bảo trì, tiền ăn trưa.
- Chia ra lượng việc thêm cần có để không lỗ, đặt cạnh lượng đơn đang bị từ chối.
- Tính tiền mặt bỏ ra ngay và số tháng thu hồi với hai mức: lượng việc như kỳ vọng và chỉ bằng một nửa.
- Kiểm số tiền còn lại sau khi chi có đủ chạy vài tháng chi phí cố định không.
- Viết điều kiện quay đầu và ngày xem lại, dán ở chỗ mình hay nhìn.
Nếu sau bảy bước bạn vẫn phân vân, chọn lựa chọn ở giữa trong một hai tháng rồi tính lại với số thật. Quyết định chậm một tháng hiếm khi làm tiệm mất nhiều bằng một khoản tiền lớn đặt sai chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Khấu hao máy là gì và có cần tính chính xác như kế toán không?
Khấu hao ở đây chỉ là cách chia giá máy ra theo số tháng dùng, để so được với chi phí hằng tháng như lương. Không cần chính xác như sổ sách thuế; chỉ cần ước số năm máy dùng ổn một cách thận trọng, ví dụ chọn số năm ngắn hơn lời người bán nói.
Nếu tiệm chưa từng ghi số đơn bị từ chối thì làm sao biết nhu cầu thêm có thật?
Ghi ngay từ hôm nay trong hai tuần: mỗi lần phải hẹn khách hôm sau, từ chối đơn hay khách bỏ về vì chờ lâu thì đánh một dấu vào sổ. Hai tuần thường đủ để thấy chỗ nghẽn có lặp lại hay chỉ là vài ngày cao điểm.
Máy cũ giá rẻ có phải lựa chọn an toàn hơn máy mới không?
Máy cũ cần ít tiền mặt hơn nên thời gian thu hồi ngắn hơn, nhưng chi phí sửa chữa và thời gian nằm chết có thể cao. Khi tính, hãy cộng thêm một khoản sửa chữa dự phòng mỗi tháng và giả định số năm dùng ngắn hơn hẳn máy mới.
Có nên thuê thợ thời vụ thay vì thợ cố định để thử?
Thuê thời vụ hay bán thời gian giúp bạn thử lượng việc thêm với cam kết nhỏ hơn. Dù vậy vẫn cần thoả thuận rõ bằng văn bản về giờ làm, tiền công và thời gian thử; nên hỏi kế toán hoặc người hiểu luật lao động về loại hợp đồng phù hợp.
Thời gian thu hồi bao lâu thì được coi là chấp nhận được?
Không có con số chung cho mọi tiệm. Một cách tự kiểm là so với tuổi đời của máy và khả năng chịu đựng của dòng tiền: thu hồi càng dài thì càng nhiều thứ có thể thay đổi giữa chừng, nên cần giữ lại đủ tiền dự phòng cho tiệm chạy trong lúc chờ.