Khi lương tối thiểu vùng tăng, xưởng hay tiệm nhỏ phải tính lại ba thứ: lương của những người đang ở sát mức tối thiểu, các khoản đóng theo lương như bảo hiểm, và khoảng cách giữa thợ mới với thợ lâu năm. Sau đó mới chọn cách bù: điều chỉnh giá, sắp lại ca và năng suất, hoặc cân lại cơ cấu người làm, nhưng tuyệt đối không bằng cách trả dưới mức luật định.
Bài này không nêu mức lương cụ thể từng vùng vì con số thay đổi theo từng đợt điều chỉnh; bạn tra mức áp dụng cho địa bàn của mình và hỏi kế toán hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội nơi đóng. Phần dưới tập trung vào cách tính và cách chọn, minh hoạ bằng một xưởng mộc nhỏ giả định ở Đồng Nai.
Lương tối thiểu tăng chạm tới tiệm mình ở những chỗ nào
Người đang nhận lương sát mức tối thiểu. Đây là chỗ thấy ngay: thợ phụ, người mới vào, người làm việc giản đơn. Mức cũ của họ có thể thấp hơn mức mới, và chủ phải điều chỉnh từ thời điểm quy định có hiệu lực. Nếu chưa chắc ai thuộc diện này, lấy bảng lương ra so từng dòng.
Các khoản đóng tính theo lương. Bảo hiểm và một số khoản khác tính trên tiền lương ghi trong hợp đồng. Lương tăng thì phần đóng của cả chủ lẫn người lao động thường tăng theo. Cách tính cụ thể, mức sàn để đóng, nên hỏi kế toán hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội, đừng tự đoán.
Khoảng cách với thợ lâu năm. Đây là chỗ hay bị quên. Thợ mới được nâng lên, còn thợ năm năm tay nghề vẫn giữ mức cũ, khoảng cách bị ép lại. Thợ giỏi thấy mình chỉ hơn người mới chút ít thì dễ bỏ đi, và mất một thợ giỏi tốn hơn nhiều so với tiền điều chỉnh.
Giá dịch vụ, vật tư từ bên ngoài. Nhà cung cấp, đơn vị chở hàng, thợ thuê ngoài cũng chịu cùng đợt tăng, nên vài tháng sau giá của họ cũng có thể nhích. Tính trước khoản này để không bị bất ngờ lần hai.
Ví dụ: xưởng mộc chín thợ ở Đồng Nai
Ví dụ giả định: anh Tâm có xưởng mộc nhỏ ở Đồng Nai, làm tủ, kệ, bàn theo đơn cho các cửa hàng nội thất và khách lẻ. Xưởng có chín người: hai thợ cả, bốn thợ chính, ba thợ phụ. Quỹ lương mỗi tháng khoảng 95 triệu (ví dụ), chiếm khoảng 35% doanh thu.
Khi mức tối thiểu vùng mới có hiệu lực, ba thợ phụ đang nhận đúng hoặc nhỉnh hơn mức cũ một chút, nên phải nâng lên. Nếu chỉ nâng ba người này, quỹ lương tăng chưa tới 2%. Nhưng anh Tâm thấy ngay vấn đề: thợ phụ mới vào sẽ chỉ kém thợ chính một khoảng rất nhỏ, trong khi thợ chính phải tự đọc bản vẽ, tự lắp ráp, chịu trách nhiệm hàng lỗi.
Anh quyết định giữ khoảng cách bằng cách nâng thêm cho thợ chính và thợ cả một mức vừa phải. Cộng cả phần đóng bảo hiểm tăng theo, quỹ lương mới tăng khoảng 6%, tức gần 6 triệu một tháng. Với biên lãi của xưởng, khoản này ăn khoảng một phần năm tiền lãi hằng tháng.
Con số không lớn đến mức phải hoảng, nhưng đủ lớn để không thể lờ đi. Câu hỏi tiếp theo là bù từ đâu, và đó là phần các mục dưới bàn tới.
Tính lại quỹ lương trên một trang giấy
Không cần phần mềm, một trang giấy kẻ cột là đủ cho xưởng dưới hai chục người:
- Ghi tên từng người, vị trí, lương hiện tại, mức lương ghi trong hợp đồng nếu khác lương thực nhận.
- Đánh dấu những người có lương dưới mức tối thiểu mới của vùng, ghi mức tối thiểu phải nâng lên.
- Quyết định khoảng cách mong muốn giữa các bậc: thợ phụ, thợ chính, thợ cả. Ghi lương đề xuất mới cho từng người.
- Nhờ kế toán tính phần đóng bảo hiểm và các khoản theo lương mới, cả phần chủ đóng lẫn phần trừ của người lao động.
- Cộng tổng quỹ lương mới, so với tổng cũ, ra số tiền tăng mỗi tháng.
- Chia số tiền tăng cho doanh thu trung bình tháng để biết chi phí lương tăng bao nhiêu phần trăm doanh thu.
Kết quả của bước cuối là con số quan trọng nhất. Nếu chi phí lương chỉ tăng thêm chưa tới một hai phần trăm doanh thu, có thể bù bằng những điều chỉnh nhỏ. Nếu tăng nhiều hơn, cần một hướng rõ ràng, có kế hoạch.
Các cách bù và bảng cân nhắc
Đặt các cách bù cạnh nhau, ghi rõ được gì, mất gì với chính xưởng mình:
| Cách bù | Được gì | Rủi ro | Hợp khi |
|---|---|---|---|
| Điều chỉnh giá đơn mới | Bù thẳng, rõ ràng | Khách so giá với xưởng khác | Cả ngành cùng chịu đợt tăng, khách đặt theo mẫu riêng |
| Sắp lại ca, giảm giờ chết | Không đụng tới giá | Cần thời gian quan sát, sắp xếp | Xưởng có lúc thợ chờ vật tư, chờ việc |
| Giảm làm thêm giờ | Tiền tăng ca thường cao | Đơn gấp có thể trễ | Làm thêm giờ thường xuyên vì sắp việc kém |
| Chưa tuyển thay người nghỉ | Bớt một suất lương | Người còn lại quá tải | Có người sắp nghỉ và việc có thể chia lại |
| Thuê ngoài một công đoạn | Linh hoạt theo đơn | Khó kiểm chất lượng | Công đoạn đó không phải thế mạnh của xưởng |
Với xưởng của anh Tâm, giờ chết là chỗ đáng xem trước: thợ thường đứng chờ ván cắt sẵn mỗi sáng. Sắp lại để một thợ phụ đi sớm nửa tiếng chuẩn bị ván giúp cả xưởng vào việc đúng giờ, phần năng suất lấy lại gần bằng nửa số tiền lương tăng.
Những việc tuyệt đối không làm để bù lương
Không trả thấp hơn mức tối thiểu. Dù khó khăn đến đâu, đây là mức luật định. Trả thấp hơn là vi phạm, có thể bị xử phạt và phải trả bù. Nếu xưởng không chịu nổi mức lương tối thiểu cho số người hiện có, đó là tín hiệu phải xem lại quy mô, không phải tìm cách lách.
Không ghi lương trong hợp đồng thấp hơn thực trả để bớt đóng bảo hiểm. Cách này nghe có vẻ đỡ tốn, nhưng người lao động chịu thiệt về quyền lợi, còn chủ mang rủi ro khi bị kiểm tra hoặc khi có tranh chấp. Mọi câu hỏi về mức đóng đúng nên hỏi kế toán hoặc cơ quan bảo hiểm xã hội.
Không lặng lẽ cắt phụ cấp đang có. Cắt tiền ăn trưa, tiền xăng để bù phần lương nâng sẽ bị thợ nhận ra ngay. Lòng tin mất đi khó lấy lại hơn số tiền tiết kiệm được.
Không chuyển người sang làm khoán để né. Đổi hình thức làm việc phải đúng với bản chất công việc và có thoả thuận rõ. Đây là chuyện pháp lý, cần hỏi người có chuyên môn, không phải mẹo tiết kiệm.
Nói chuyện với thợ: rõ ràng và sớm
Thợ thường biết tin lương tối thiểu tăng trước cả chủ, qua mạng xã hội và người quen. Nếu chủ im lặng, thợ sẽ tự suy đoán, và những lời đồn trong xưởng thường tệ hơn sự thật. Cách tốt là gặp cả xưởng một buổi ngắn, nói rõ ai được điều chỉnh, từ tháng nào, nguyên tắc giữ khoảng cách giữa các bậc ra sao.
Câu mở đầu có thể đơn giản: “Mức lương tối thiểu mới có hiệu lực từ tháng này, xưởng mình điều chỉnh cho anh em đúng quy định, và giữ cách biệt giữa thợ phụ, thợ chính, thợ cả để ai làm giỏi vẫn được hơn.” Sau đó nói riêng với từng người về mức cụ thể của họ.
Nếu xưởng cần sắp lại ca hay giảm làm thêm giờ, đây cũng là lúc nói. Giải thích lý do bằng con số đơn giản: lương tăng bao nhiêu, xưởng cần bù bao nhiêu, mỗi người có thể giúp bằng cách nào. Thợ hiểu chuyện thường góp ý được nhiều cách giảm giờ chết mà chủ không nghĩ ra, vì họ là người đứng chờ mỗi sáng.
Câu chủ xưởng nên tự hỏi khi chi phí người tăng
Mỗi người trong xưởng đang làm ra bao nhiêu? Lấy doanh thu tháng chia cho số người, so với một năm trước. Nếu con số này đi xuống trong khi lương đi lên, vấn đề không nằm ở mức lương tối thiểu mà ở cách tổ chức việc. Đây là câu hỏi giúp nhìn ra chỗ cần sửa thật.
Có việc nào thợ giỏi đang làm mà người mới làm được không? Thợ cả ngồi chà nhám, thợ chính đi chở hàng là cách dùng người đắt nhất. Chuyển việc giản đơn về đúng người, để thợ giỏi làm phần cần tay nghề, cùng một quỹ lương sẽ ra nhiều sản phẩm hơn.
Nếu một thợ chính nghỉ ngay tháng sau, xưởng có chạy được không? Lương tăng là lúc thợ dễ dao động nhất vì xưởng khác cũng đang điều chỉnh. Nếu câu trả lời là không, khoản chi để giữ người giỏi nên được ưu tiên hơn các khoản tiết kiệm khác.
Mình đã tính khoản này vào giá báo cho đơn dài hạn chưa? Những đơn ký giá từ trước khi lương tăng mà giao kéo dài nhiều tháng sẽ gánh chi phí mới với giá cũ. Lần sau báo giá đơn dài, nên ghi rõ giá áp dụng trong bao lâu.
Tự kiểm sau ba tháng áp dụng mức lương mới
Ba tháng sau đợt điều chỉnh, lấy sổ ra so những điểm sau để biết cách bù đã chọn có hiệu quả không:
- Quỹ lương thực trả, kể cả làm thêm giờ, so với dự tính ban đầu: cao hơn thì tìm xem do tăng ca hay do tuyển thêm.
- Số giờ làm thêm mỗi tháng: nếu không giảm, việc sắp lại ca chưa có tác dụng.
- Số sản phẩm hoàn thành mỗi tháng trên mỗi người: tăng hay giữ nguyên là dấu hiệu tốt.
- Số người xin nghỉ hoặc dao động: có ai trong nhóm thợ giỏi đang tìm chỗ khác không.
- Tỷ lệ hàng lỗi, hàng phải làm lại: nếu tăng, có thể đã ép năng suất quá tay.
- Phần trăm chi phí lương trên doanh thu: quay về gần mức cũ nghĩa là đã bù được.
Nếu sau ba tháng phần lớn chỉ số chưa cải thiện, quay lại bảng cân nhắc và chọn thêm một cách bù khác, thay vì chờ thêm. Mỗi tháng chậm là một tháng lãi mỏng đi.
Câu hỏi thường gặp
Lương tối thiểu vùng tăng thì có phải tăng lương cho tất cả mọi người không?
Theo nguyên tắc, chỉ những người có lương thấp hơn mức tối thiểu mới bắt buộc phải nâng. Tuy vậy, nên cân nhắc điều chỉnh thêm cho người lâu năm để giữ khoảng cách hợp lý. Chi tiết áp dụng nên hỏi kế toán hoặc cơ quan lao động địa phương.
Làm sao biết xưởng mình thuộc vùng nào?
Vùng áp dụng lương tối thiểu xác định theo địa bàn nơi xưởng, tiệm đặt cơ sở hoạt động; nơi có nhiều cơ sở ở các vùng khác nhau thì mỗi cơ sở áp mức của vùng đó. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, nên kiểm tra lại văn bản mới nhất hoặc hỏi cơ quan lao động, cơ quan bảo hiểm xã hội nơi đóng để chắc chắn.
Có thể giảm số giờ làm để giữ nguyên tổng lương trả không?
Việc thay đổi giờ làm, cách trả lương cần đúng quy định và có thoả thuận với người lao động. Không nên đơn phương làm để né mức lương mới. Trước khi đổi, hỏi người có chuyên môn về lao động để tránh vi phạm.
Chi phí lương tăng có nên đưa hết vào giá bán không?
Không nhất thiết. Trước hết xem xưởng bù được bao nhiêu bằng sắp xếp lại công việc, giảm giờ chết, giảm làm thêm giờ. Phần còn lại mới tính vào giá đơn mới, và nên báo khách trước với lý do rõ ràng.
Thợ lâu năm đòi tăng theo khi thợ mới được nâng lương thì xử lý sao?
Đó là đòi hỏi có lý, vì khoảng cách bậc lương phản ánh tay nghề và trách nhiệm. Nên tính trước một mức nâng vừa phải cho các bậc trên, nói rõ nguyên tắc, thay vì chờ thợ đòi rồi mới xử lý từng người.