Khi khách quen chuyển sang đối thủ, cách nhanh nhất để biết mình thua ở đâu là hỏi trực tiếp năm đến mười khách đã đi, bằng câu hỏi mở, không trách, không mời chào, rồi ghi lại nguyên lời và xếp thành nhóm lý do. Thường chỉ có một hai lý do chính, và chúng hiếm khi là thứ chủ tiệm đoán.
Đa số chủ tiệm đoán lý do mất khách là giá, vì giá là thứ dễ nghĩ ra nhất. Khi hỏi thật, lý do có thể là giao hàng chậm, không bán chịu theo mùa vụ, nhân viên trả lời cộc, hay đơn giản là đối thủ đến tận vườn hỏi thăm. Bài này đi qua cách chọn người để hỏi, cách mở lời, bộ câu hỏi, cách ghi, cách đọc kết quả, và việc sửa theo thứ tự.
Vì sao đoán thì sai, hỏi mới đúng
Lấy ví dụ giả định: anh Sơn có cửa hàng vật tư nông nghiệp ở một xã trồng cà phê và hồ tiêu ở Đắk Lắk, bán phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, ống tưới, dụng cụ. Từ đầu mùa, một đại lý mới mở ở đầu xã, và anh thấy khoảng mười hộ quen lâu năm không còn ghé. Anh đoán vì bên kia rẻ hơn, và định hạ giá vài mặt hàng phân bón.
Đoán như vậy có ba chỗ hỏng. Thứ nhất, chủ tiệm chỉ thấy phần mình biết, như giá của mình, mà không thấy trải nghiệm của khách bên kia. Thứ hai, người ta hay đoán theo chuyện làm mình khó chịu nhất, không phải chuyện xảy ra nhiều nhất. Thứ ba, nếu đoán sai rồi hạ giá, tiệm mất lãi trên mọi khách còn lại mà vẫn không lấy lại được khách đã đi.
Hỏi thì tốn công hơn, mất vài buổi đi lại, và có lúc phải nghe những câu khó chịu. Nhưng mười câu trả lời thật đáng hơn mọi sự phỏng đoán, vì nó chỉ thẳng vào chỗ cần sửa. Với tiệm ở nông thôn, nơi mọi người biết nhau, việc chủ tiệm tự đến hỏi thăm còn là một cách cho khách thấy họ được nhớ tới.
Chọn ai để hỏi
Không hỏi tràn lan. Lập danh sách, chọn năm đến mười người theo các tiêu chí sau:
- Khách từng mua đều ít nhất hai mùa vụ, giờ đã ngừng hoặc mua ít hẳn.
- Chọn đủ kiểu: hộ vườn lớn và hộ vườn nhỏ, người lớn tuổi và người trẻ, người hay trả tiền ngay và người hay ghi nợ theo vụ.
- Ưu tiên người có quan hệ đủ thân để nói thật, nhưng không chỉ chọn người thân nhất, vì họ hay nói nhẹ đi.
- Thêm hai ba khách vẫn còn mua ở tiệm nhưng mua ít đi. Họ thường nói rõ nhất mình đang cân nhắc gì.
- Bỏ qua những khách đi vì lý do không liên quan, như bán vườn, chuyển đi nơi khác, đổi cây trồng hẳn.
Anh Sơn chọn tám hộ: năm hộ đã ngừng hẳn, ba hộ còn mua nhưng ít đi. Anh ghi tên, diện tích vườn ước chừng, hay mua gì, lần cuối ghé là khi nào. Danh sách nhỏ nhưng đủ đa dạng là đủ dùng; hỏi ba chục người thì không đủ sức ghi chép và đọc lại cho kỹ.
Mở lời và bộ câu hỏi
Cách mở lời quyết định khách có nói thật không. Không gọi điện hỏi dồn, nên ghé thăm hoặc gặp ở chỗ quen như quán cà phê sáng. Mở bằng một câu đại ý: anh ghé hỏi thăm, cũng muốn nghe xem tiệm mình có chỗ nào làm chưa tốt để sửa, anh chị cứ nói thẳng. Rồi hỏi theo thứ tự:
- Mùa này anh chị lấy phân, thuốc ở đâu? Hỏi bình thường, không tỏ thái độ.
- Điều gì làm anh chị thử chỗ đó? Để khách tự nói, không gợi ý giá.
- So với tiệm mình, bên đó làm gì tiện hơn cho anh chị?
- Có chuyện gì ở tiệm mình mà anh chị thấy không vừa ý, kể cả chuyện nhỏ?
- Nếu tiệm mình sửa được một điều, anh chị muốn đó là điều gì?
- Kết thúc: cảm ơn, không mời quay lại, không nói giá mới. Chỉ nói tiệm vẫn ở đó, cần gì cứ ghé.
Câu thứ năm thường cho câu trả lời đáng giá nhất, vì nó buộc khách chọn một điều thay vì kể chung chung. Chỗ hay sai là chủ tiệm chen lời giải thích sau mỗi câu trả lời. Nghe hết, không cãi, không thanh minh. Mục đích của buổi đó là nghe, không phải để thuyết phục.
Ghi và đọc câu trả lời
Sau mỗi buổi, ghi ngay nguyên câu khách nói, rồi xếp vào nhóm. Bảng của anh Sơn sau tám buổi, ví dụ:
| Nhóm lý do | Số người nhắc | Câu khách nói (tóm) | Tiệm sửa được không |
|---|---|---|---|
| Giao hàng tận vườn | 6 | Bên kia chở tận rẫy, tiệm mình phải tự chở | Được, cần người và xe |
| Ghi nợ theo vụ | 4 | Bên kia cho lấy trước, trả sau thu hoạch | Được một phần, có rủi ro tiền |
| Tư vấn kỹ thuật | 3 | Bên kia có người xuống vườn xem bệnh cây | Được, cần học hoặc liên kết |
| Giá | 2 | Rẻ hơn chút ở một hai loại phân | Có giới hạn |
| Thái độ người bán | 2 | Có lần đông khách, bị trả lời cộc | Được, sửa ngay |
Kết quả khác hẳn điều anh Sơn đoán. Giá chỉ được hai người nhắc, và cũng chỉ là chuyện phụ. Lý do lớn nhất là giao hàng tận vườn: mùa bón phân, mỗi hộ cần vài chục bao, tự chở là mất cả buổi. Lý do thứ hai là ghi nợ theo vụ, chuyện quen thuộc ở vùng trồng cây lâu năm.
Mỗi người có thể nêu nhiều lý do, nên tổng cột số người nhắc lớn hơn tám. Đọc theo thứ tự: lý do nào nhiều người nhắc nhất và tiệm sửa được thì làm trước.
Những câu trả lời dễ đọc sai
Khách nói bên kia rẻ hơn. Hỏi thêm một câu: rẻ hơn ở món nào? Nhiều khi chỉ một hai món, hoặc là cả gói gồm giao hàng và ghi nợ được quy ra thành rẻ hơn. Giá là cách nói gọn nhất cho cảm giác bên kia có lợi hơn, không phải lúc nào cũng là giá thật.
Khách nói không có gì, chỉ là đổi thử. Thường là có chuyện nhưng ngại nói. Đừng hỏi dồn. Ghi lại là chưa rõ, và để ý xem những khách khác có nhắc chuyện gì mà khách này có thể đã gặp.
Khách khen tiệm mình hết lời. Nghe dễ chịu nhưng ít dùng được. Nếu khách khen mà vẫn không mua, có một điều gì đó họ chưa nói. Câu hỏi thứ năm, nếu sửa được một điều, thường mở được chỗ này.
Khách kể chuyện một lần bị đối xử không tốt. Một lần nghe như chuyện nhỏ, nhưng với khách ở nông thôn, một lần mất mặt có thể đủ để đổi chỗ mua cả mấy năm. Coi đó là lý do thật, không bào chữa.
Khách nói vì người quen giới thiệu. Đó là dấu hiệu bên kia đang đi bằng quan hệ. Tiệm mình không cần làm giống, nhưng cần biết rằng chuyện này không sửa được bằng giá.
Khi khách không muốn nói
Không phải ai cũng sẵn lòng trả lời, nhất là khi chủ tiệm đến tận nhà. Có người chỉ cười, nói không có gì, có người lảng sang chuyện thời tiết, giá cà phê. Đó là quyền của họ, và chủ tiệm không nên cố.
Có vài cách làm cho việc nói dễ hơn. Gặp ở chỗ trung lập như quán cà phê sáng thay vì ở nhà khách. Nhờ một người thứ ba mà khách tin, như người vợ hay con của chủ tiệm, hỏi thay, vì có khi khách ngại nói thẳng với chính người chủ. Nói rõ là tiệm đang hỏi nhiều nhà, không phải chỉ riêng họ, để khách không thấy bị chất vấn.
Nếu sau tất cả mà khách vẫn không nói, ghi lại là chưa rõ lý do và cảm ơn. Đôi khi lý do của họ là chuyện riêng, như nợ cũ chưa trả hết ngại ghé, hay có họ hàng mở đại lý. Những chuyện đó tiệm không sửa được, và cũng không cần sửa.
Sửa theo thứ tự, đừng sửa tất cả
Từ bảng trên, anh Sơn chọn ba việc theo thứ tự, mỗi việc có ngày bắt đầu:
- Ngay tuần này: sửa thái độ. Họp người bán, thống nhất cách trả lời lúc đông khách. Việc này không tốn tiền và sửa ngay được.
- Trong tháng: giao hàng tận vườn cho đơn từ một số lượng bao trở lên, thuê một xe chở theo chuyến trong mùa bón phân, tính chi phí vận chuyển vào giá đơn hoặc thu phí rõ ràng.
- Mùa sau: ghi nợ theo vụ có hạn mức. Chỉ cho các hộ đã mua đều ít nhất hai mùa, mỗi hộ một hạn mức, có sổ ký nhận. Đây là việc có rủi ro tiền nên làm chậm, làm nhỏ trước.
- Để sau: tư vấn kỹ thuật. Tìm hiểu các lớp tập huấn của ngành nông nghiệp địa phương hoặc của nhà sản xuất, chưa hứa với khách điều gì.
Về giá, anh không hạ đại trà, chỉ xem lại hai loại phân mà khách nhắc, so giá nhập với mối khác. Về ghi nợ theo vụ, đó là tiền của tiệm nằm ở vườn người khác suốt mấy tháng, nên phải tính trước tiệm chịu được tổng bao nhiêu mà không thiếu tiền nhập hàng; nếu có thoả thuận bằng giấy, nên hỏi người hiểu luật để giấy tờ chặt chẽ.
Ví dụ anh Sơn: sau một mùa vụ
Trong mùa bón phân tiếp theo, anh Sơn chạy chuyến giao hàng tận vườn ba ngày một tuần. Bốn trong năm hộ đã ngừng mua quay lại lấy một phần phân bón ở tiệm, chủ yếu vì được chở tận nơi. Ba hộ mua ít đi thì mua đều lại. Thêm vài hộ mới ở xa nghe nói tiệm có giao hàng cũng gọi đặt.
Chi phí xe chở và công người làm thêm khiến lãi trên mỗi bao giảm một chút, nhưng số bao bán ra tăng đủ để bù, và tiệm có thêm một lý do để khách ở xa chọn. Phần ghi nợ theo vụ, anh mới làm thử với sáu hộ quen, hạn mức nhỏ, để xem mùa thu hoạch thu về thế nào rồi mới mở rộng.
Điều anh Sơn rút ra không phải là đại lý mới kia mạnh hay yếu, mà là tiệm mình đã quên hỏi khách cần gì trong nhiều năm, vì khách cứ đến đều. Anh đặt lịch mỗi năm hai lần, đầu mùa mưa và sau thu hoạch, ghé hỏi thăm vài hộ, kể cả những hộ vẫn mua đều, với cùng bộ câu hỏi. Hỏi khi chưa mất khách luôn rẻ hơn hỏi khi đã mất.
Câu hỏi thường gặp
Có nên hỏi thẳng khách cũ vì sao không mua nữa không?
Nên, nếu hỏi đúng cách: chủ tiệm tự đến, mở lời bằng mong muốn nghe để sửa, không trách, không mời chào ngay. Phần lớn khách sẵn lòng nói khi thấy mình được tôn trọng, và câu trả lời thật đáng hơn mọi phỏng đoán.
Nên hỏi bao nhiêu khách thì đủ?
Năm đến mười khách là đủ cho tiệm nhỏ, miễn là chọn đa dạng: người đã ngừng hẳn và người mua ít đi, hộ lớn và hộ nhỏ. Hỏi nhiều hơn mà không ghi chép kỹ thì không thêm được gì.
Khách nói lý do là giá rẻ hơn thì có nên hạ giá ngay không?
Chưa nên. Xem có bao nhiêu người nhắc tới giá, và giá có phải lý do chính hay chỉ là lý do phụ. Thường giá đi kèm những lý do khác như giao hàng, ghi nợ, tư vấn. Sửa những thứ đó trước hiệu quả hơn và không làm mất lãi trên mọi khách.
Có nên mời khách quay lại ngay trong buổi hỏi không?
Không nên. Buổi hỏi chỉ để nghe. Mời chào ngay khiến khách nghĩ chủ tiệm đến để kéo khách, và lần sau họ sẽ trả lời dè dặt. Khi tiệm đã sửa được điều khách nói, có thể báo tin ngắn gọn cho họ sau.
Bán chịu theo mùa vụ để giữ khách có rủi ro gì?
Rủi ro lớn nhất là tiền của tiệm nằm ở vườn người khác nhiều tháng, mùa mất giá hay mất mùa thì khó thu. Nên làm nhỏ trước, chỉ cho khách đã mua đều, có hạn mức và sổ ký nhận, và tính trước tổng số tiền tiệm chịu được mà vẫn đủ vốn nhập hàng.