Khi cửa hàng tiện lợi của một chuỗi mở ở đầu hẻm, tiệm tạp hoá không nên đua về độ sáng sủa, máy lạnh hay khuyến mãi, mà nên dồn vào ba thứ chuỗi khó làm: biết tên từng nhà, linh hoạt giờ và cách bán, và nhóm hàng theo nhu cầu riêng của hẻm. Chín mươi ngày đầu là lúc khách thử bên kia; việc của tiệm là giữ khách quen không có lý do bỏ đi.
Bài này chia chín mươi ngày thành ba chặng, mỗi chặng một nhóm việc cụ thể, kèm một bảng so sánh thẳng thắn chỗ mạnh và chỗ yếu của hai bên, cách soát lại kệ hàng, và những việc tiệm tạp hoá hay làm theo phản xạ nhưng chỉ tốn tiền. Ví dụ trong bài là giả định, con số chỉ để minh hoạ cách tính.
Chuỗi mạnh ở đâu, tiệm tạp hoá mạnh ở đâu
Muốn chọn sân, phải nhìn thẳng vào chỗ mình thua. Bảng dưới so một cửa hàng tiện lợi điển hình với một tiệm tạp hoá gia đình đã bán lâu năm trong hẻm:
| Mặt so sánh | Cửa hàng tiện lợi của chuỗi | Tiệm tạp hoá gia đình |
|---|---|---|
| Không gian, ánh sáng, máy lạnh | Mạnh, khách trẻ thích ghé | Yếu, khó và tốn tiền để theo |
| Đồ uống lạnh, đồ ăn nhanh, mở cả đêm | Mạnh | Yếu, không nên đua |
| Giá hàng tiêu dùng đóng gói thông thường | Có chương trình khuyến mãi theo đợt | Ngang hoặc nhỉnh hơn một chút |
| Hàng bao lớn: gạo, dầu ăn can lớn, nước bình, ga | Ít, khó chở, kệ không chứa nổi | Mạnh, có sẵn và chở tận nhà |
| Biết khẩu vị và nhu cầu từng nhà | Không có, nhân viên đổi thường xuyên | Mạnh, đây là tài sản lớn nhất |
| Linh hoạt: lấy trước trả sau, đổi trả, gửi đồ | Theo quy trình chung, khó ngoại lệ | Mạnh, chủ tự quyết |
| Hàng địa phương, hàng theo mùa, đồ cúng ngày rằm | Ít, theo danh mục chung | Mạnh nếu chịu khó nhập |
Nhìn bảng sẽ thấy hai bên thật ra phục vụ hai kiểu mua khác nhau. Khách ghé chuỗi để mua nhanh một chai nước, một gói bánh, một món ăn liền lúc tối muộn. Khách ở tạp hoá mua đồ dùng hằng tuần cho gia đình, hàng nặng, hàng cần chở. Tiệm tạp hoá thua khi cố giữ cả phần mua lẻ chớp nhoáng; tiệm sống khi giữ chặt phần mua cho cả nhà.
Ngày 1 đến 30: giữ khách quen, chưa đổi gì lớn
Lấy ví dụ giả định: cô Ba có tiệm tạp hoá giữa một con hẻm dài ở Cần Thơ, bán hơn hai mươi năm. Đầu hẻm vừa mở một cửa hàng tiện lợi. Tháng đầu, cô làm những việc này:
- Ghi sổ doanh thu mỗi ngày, tách ba nhóm: đồ uống và bánh kẹo lẻ, hàng tiêu dùng hằng tuần (xà phòng, mì gói theo thùng, nước mắm), hàng nặng (gạo, dầu ăn can lớn, nước bình, bình ga).
- Ghi tên những nhà mua đều mỗi tuần. Ở hẻm của cô có khoảng bốn mươi nhà như vậy (ví dụ).
- Không giảm giá đại trà. Chỉ để ý những món chuỗi đang khuyến mãi mạnh và đừng nhập nhiều món đó trong tháng này.
- Nói với khách quen một câu đơn giản khi họ mua: cần gì nặng cứ nhắn, tiệm chở tới cửa. Không nhắc tới cửa hàng mới.
- Giữ giờ mở cửa sáng sớm như cũ, vì đó là giờ các nhà nấu ăn sáng và chuỗi thường ít khách.
Sau ba mươi ngày, cô Ba thấy nhóm đồ uống và bánh kẹo lẻ giảm khoảng 40%, nhóm hàng hằng tuần giảm khoảng 10%, nhóm hàng nặng gần như không đổi (ví dụ). Ba con số đó cho biết cô đang mất ở đâu và đang giữ được gì, rõ hơn mọi lời đồn trong hẻm.
Ngày 31 đến 60: soát lại kệ hàng theo con số
Với số liệu tháng đầu, tháng thứ hai là lúc sắp lại tiệm. Mục tiêu là bớt vốn nằm ở nhóm hàng đang thua, chuyển sang nhóm hàng đang giữ:
- Bớt nhập đồ uống lạnh và đồ ăn vặt đa dạng. Giữ vài loại bán chạy nhất, bỏ những loại một tháng không hết một thùng. Tủ lạnh thứ hai nếu chạy non thì cân nhắc tắt bớt để tiết kiệm điện.
- Tăng chiều sâu hàng nặng và hàng thiết yếu. Thêm một hai loại gạo theo khẩu vị các nhà, nước mắm, dầu ăn loại lớn, đồ dùng bếp.
- Thêm hàng địa phương và theo mùa. Bánh, mắm, rau gia vị, đồ cúng ngày rằm, hàng tết. Đây là nhóm chuỗi ít khi có đủ.
- Gom các món lẻ thành gói theo tuần cho vài nhà quen: một thùng mì, một can dầu, một bao gạo, chở một lần.
- Ghi lại món khách hỏi mà tiệm không có. Món nào được hỏi từ ba lần trở lên trong tháng thì nhập thử một ít.
Việc soát kệ không cần sửa sang gì. Chỉ cần dời hàng nặng ra phía trước cho dễ thấy, hàng lẻ vào trong. Vốn hàng tồn giảm đi cũng là một cách giữ tiền cho những tháng chưa rõ ràng.
Ngày 61 đến 90: làm cho thói quen mới chắc lại
Tới tháng thứ ba, khách đã biết cửa hàng tiện lợi bán gì, cần gì thì ghé. Phần khách còn ở lại với tiệm là phần tiệm có thể giữ lâu dài, và việc lúc này là làm cho thói quen mua ở tiệm thành nếp chứ không phải tình cảm nhất thời.
Cô Ba lập một nhóm nhắn tin với các nhà quen trong hẻm, chỉ dùng để nhận đơn, không gửi quảng cáo hằng ngày. Sáng nào cũng có người nhắn cần một bao gạo, hai chai nước tương, cô hoặc con trai chở tới trong buổi. Cô ghi lại nhà nào mua gì, bao lâu một lần, để tới hạn thì hỏi thăm trước.
Chuyện bán chịu ghi sổ là thói quen cũ của nhiều tiệm tạp hoá, và đây là chỗ cần tỉnh táo. Nó giữ khách thật, nhưng cũng là tiền của tiệm nằm ở nhà người khác. Cô Ba đặt hạn mức cho từng nhà, chốt sổ cuối tháng, nhà nào để quá hai tháng thì tạm dừng ghi tiếp, nói nhẹ nhàng. Không có hạn mức thì ghi sổ dễ biến thành khoản không đòi được.
Cuối ngày thứ chín mươi, cô so lại doanh thu và lãi gộp của ba nhóm hàng với ba tháng trước. Ví dụ doanh thu tổng giảm khoảng 15%, nhưng lãi gộp chỉ giảm khoảng 7% vì phần mất chủ yếu là hàng lẻ lãi mỏng, còn hàng nặng và hàng địa phương giữ được và có lãi khá hơn. Đó là con số để quyết tiếp: tiệm vẫn sống được, chỉ hẹp lại và rõ khách hơn.
Những việc làm theo phản xạ nhưng chỉ tốn tiền
Sửa sang, lắp máy lạnh, kệ mới cho giống chuỗi. Tiền bỏ ra lớn, mà khách quen đâu có bỏ đi vì tiệm không mát. Khách trẻ thích không gian sáng sủa thì vẫn ghé chuỗi. Chỉ sửa những chỗ ảnh hưởng tới vệ sinh và an toàn.
Mở cửa tới khuya để giành khách tối. Tiệm gia đình không có ca thay người. Thức khuya vài tháng là chủ kiệt sức, mà khách tối muộn chủ yếu mua đồ lẻ lãi mỏng.
Giảm giá đúng những món chuỗi đang khuyến mãi. Chuỗi có chương trình hỗ trợ từ nhà phân phối; tiệm giảm theo là tự bỏ tiền túi. Để khách mua món đó ở chuỗi cũng được, miễn là họ vẫn mua gạo, mắm, ga ở tiệm.
Nhập thêm đồ ăn nhanh, đồ uống pha sẵn. Đây là sân chính của chuỗi. Tiệm nhỏ nhập vào thường để hết hạn, và tiệm phải lo thêm chuyện bảo quản, vệ sinh.
Nói với khách rằng chuỗi bán hàng kém chất lượng. Khách không tin, và nghe như tiệm đang lo sợ. Cách giữ khách tốt nhất vẫn là việc mình làm được cho họ mỗi ngày.
Khi nào là lúc tính chuyện lớn hơn
Phần lớn tiệm tạp hoá trong hẻm sống tiếp được khi có cửa hàng tiện lợi mở gần, chỉ là hẹp lại và rõ khách hơn. Nhưng có vài tín hiệu cho thấy cách làm trên không đủ, và chủ tiệm cần ngồi tính kỹ hơn thay vì chỉ chỉnh kệ hàng.
Tín hiệu thứ nhất là nhóm hàng nặng và hàng thiết yếu cũng giảm mạnh, không chỉ đồ lẻ. Điều đó có nghĩa là khách cả nhà cũng đã đổi thói quen, có thể vì chuỗi bắt đầu giao hàng, hoặc vì trong hẻm có nhiều nhà mới chuyển tới không quen tiệm. Tín hiệu thứ hai là tiền mặt bằng hoặc tiền điện chiếm phần ngày càng lớn trong lãi gộp, tới mức tháng nào hơi vắng là không đủ trả. Tín hiệu thứ ba là người trong nhà đứng tiệm đã mệt, không ai sẵn sàng chở hàng hay giữ giờ sáng sớm.
Gặp một trong ba tín hiệu đó, các lựa chọn thường là: thu nhỏ diện tích, cho thuê bớt phần mặt tiền; chuyển hẳn sang bán sỉ nhỏ cho quán ăn và tiệm khác trong khu; hoặc giữ tiệm ở mức tối thiểu như một nguồn thu thêm của gia đình. Mỗi hướng đều cần tính dòng tiền vài tháng trên giấy trước khi làm, và nếu có đụng tới hợp đồng thuê hay thủ tục với cơ quan thuế, nên hỏi người có chuyên môn.
Câu hỏi tự kiểm sau 90 ngày
Trả lời các câu này trên giấy, kèm con số đã ghi. Chúng giúp quyết định giữ nguyên, thu hẹp thêm hay đổi hướng:
- Nhóm hàng nào giữ được trên 90% doanh thu cũ? Nhóm đó là xương sống, cần giữ đủ hàng và đúng giờ.
- Bao nhiêu nhà mua đều mỗi tuần còn ở lại? Nếu dưới một nửa, tiệm cần nói chuyện thẳng với vài nhà để biết vì sao.
- Tiền ghi sổ đang nằm ở khách là bao nhiêu, so với tiền hàng tồn trong tiệm thì lớn hay nhỏ?
- Lãi gộp mỗi tháng còn đủ trả các khoản cố định và công của người nhà không? Nếu không, câu hỏi tiếp theo là thu nhỏ diện tích hay giờ mở cửa, chứ không phải nhập thêm hàng.
- Có nhóm khách nào chuỗi không phục vụ mà hẻm đang cần không, như người già cần chở hàng tận nhà, quán ăn nhỏ cần mua sỉ, nhà có đám tiệc cần đặt trước?
Câu hỏi cuối thường mở ra hướng đi tiếp theo cho tiệm. Một tiệm tạp hoá biết rõ từng nhà là thứ cửa hàng tiện lợi không mua được bằng tiền.
Câu hỏi thường gặp
Cửa hàng tiện lợi mở gần thì tiệm tạp hoá có nên giảm giá không?
Không nên giảm đại trà. Chuỗi thường khuyến mãi theo đợt với hỗ trợ từ nhà phân phối, tiệm nhỏ đua theo là tự bỏ tiền túi. Nên giữ giá hợp lý cho hàng thiết yếu và hàng nặng, nhóm khách mua cho cả nhà vẫn chọn tiệm vì tiện chở và quen.
Tiệm tạp hoá nên giữ nhóm hàng nào khi có chuỗi mở gần?
Hàng nặng như gạo, dầu ăn loại lớn, nước bình, ga; hàng thiết yếu mua theo tuần; hàng địa phương và theo mùa. Đây là nhóm chuỗi ít có hoặc khó chở. Đồ uống lạnh và đồ ăn vặt chỉ nên giữ vài loại bán chạy nhất.
Có nên mở cửa tới khuya để giữ khách không?
Với tiệm gia đình thì thường không đáng. Khách tối muộn chủ yếu mua đồ lẻ, lãi mỏng, trong khi người nhà phải thức thêm nhiều giờ. Giữ giờ sáng sớm, giờ các nhà đi chợ nấu ăn, có lợi hơn.
Bán chịu cho khách quen có nên tiếp tục không?
Có thể tiếp tục nếu có hạn mức cho từng nhà và chốt sổ đều đặn mỗi tháng. Nhà nào để nợ quá lâu thì tạm dừng ghi tiếp, nói nhẹ nhàng. Không có hạn mức, tiền của tiệm dễ biến thành khoản không đòi được.
Sau 90 ngày doanh thu vẫn giảm thì làm gì?
Xem doanh thu giảm ở nhóm hàng nào và lãi gộp còn đủ trả chi phí cố định không. Nếu chỉ mất hàng lẻ lãi mỏng, tiệm có thể thu hẹp và sống tiếp. Nếu mất cả hàng thiết yếu, cần hỏi trực tiếp các nhà quen vì sao và cân nhắc đổi cách bán.