Khi có người xin nhượng quyền tiệm mình, trước khi nhận lời cần rõ năm việc: tên tiệm đã được bảo hộ chưa, cách làm đã viết thành quy trình người khác làm theo được chưa, nguồn hàng có chia được không, mình đủ người và thời gian để hỗ trợ không, và nếu bên kia làm kém thì tên tiệm mình chịu thiệt ra sao. Phần lớn tiệm một điểm chưa rõ đủ năm việc này, và lúc đó có những cách trả lời an toàn hơn là gật đầu nhượng quyền.
Bài này dành cho chủ tiệm đang ở thế được hỏi, không phải người đi tìm mua quyền thương hiệu. Phần pháp lý về nhượng quyền thương mại chỉ nêu nguyên tắc; điều kiện, thủ tục cụ thể và cách viết hợp đồng cần hỏi luật sư.
Lời đề nghị thường đến sớm hơn hệ thống
Một tiệm làm tốt vài năm, khách đông, có tiếng trong khu. Rồi một khách quen, một người bà con hay một người lạ từ tỉnh khác tìm đến, nói muốn mở một tiệm y như vậy, dùng tên tiệm mình, trả mình một khoản. Lời đề nghị nghe như một sự công nhận, và cũng là một khoản tiền không phải bỏ vốn.
Vấn đề là thứ người kia muốn mua — "làm được như tiệm anh chị" — phần lớn đang nằm trong đầu chủ tiệm và trong thói quen của vài nhân viên lâu năm. Chưa có giấy tờ nào ghi lại cách chọn hàng, cách xử lý khách khó, cách tính giá, cách giữ chất lượng khi đông. Người kia trả tiền cho cái tên, nhưng để giữ được cái tên, họ cần cả những thứ chưa ai viết ra.
Khi tiệm nhận quyền làm kém, khách không phân biệt đâu là tiệm gốc. Một lời chê ở tiệm kia lan về tiệm mình. Vì vậy câu hỏi đúng không phải "họ trả bao nhiêu" mà "mình có bảo vệ được cái tên khi nó nằm trong tay người khác không".
Cũng nên nhìn lại vì sao lời đề nghị đến lúc này. Nếu tiệm đang ở giai đoạn đông khách nhất, có thể chính mình đang muốn mở rộng mà chưa tìm được cách; lời đề nghị chỉ là dịp để nghĩ cho rõ. Còn nếu tiệm đang chật vật mà vẫn có người xin, hãy hỏi họ thấy gì ở tiệm mình — câu trả lời đôi khi cho biết thế mạnh thật mà chủ tiệm chưa để ý.
Năm việc phải rõ trước khi nhận lời
1. Tên tiệm đã được bảo hộ chưa. Nếu tên và dấu hiệu nhận diện chưa được đăng ký bảo hộ nhãn hiệu, mình đang cho người khác dùng một thứ mà chính mình chưa chắc giữ được. Việc đăng ký và phạm vi bảo hộ nên hỏi luật sư hoặc tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp.
2. Cách làm đã thành quy trình chưa. Thử đưa một nhân viên mới làm theo giấy tờ mà không ai kèm. Nếu họ làm ra đúng chất lượng, quy trình đã đủ; nếu cứ phải hỏi, chưa đủ để giao cho một tiệm ở nơi khác.
3. Nguồn hàng có chia được không. Nhiều tiệm ngon vì một mối hàng riêng. Mối đó có đủ cho thêm một điểm không, có chịu giao xa không, hay bên kia phải tự tìm và chất lượng sẽ khác.
4. Mình có người và thời gian để hỗ trợ không. Mở tiệm mới cần đào tạo, kèm cặp những tuần đầu, kiểm định kỳ. Nếu chủ tiệm đã đứng quầy kín tuần, không còn ai để làm việc này.
5. Tiệm kia làm kém thì xử lý thế nào. Phải có tiêu chuẩn cụ thể, cách kiểm và hậu quả khi không đạt, kể cả quyền chấm dứt. Không viết được những điều này thì thực ra chưa có gì để nhượng.
Ví dụ giả định: tiệm giặt sấy ở Đà Nẵng
Anh Tâm (tên giả định) có tiệm giặt sấy gần khu nhà trọ ở Đà Nẵng, nổi tiếng trong khu vì giao đúng giờ, đồ được gấp kỹ và có túi riêng cho từng khách. Một người quen ở Quảng Ngãi muốn mở tiệm cùng tên, đề nghị trả một khoản ban đầu và một phần trăm doanh thu hằng tháng, ví dụ 3%.
Ngồi xuống với năm việc, anh Tâm thấy: tên tiệm chưa đăng ký bảo hộ; cách gấp đồ và cách hẹn giờ giao chỉ có anh và chị quản lý nắm; máy giặt mua của một nhà cung cấp có bảo hành tận nơi ở Đà Nẵng, chưa rõ có làm được ở tỉnh khác không; và anh không có ai đi kèm tiệm mới trong một tháng đầu.
Anh trả lời người quen theo cách khác: chưa cho dùng tên, nhưng nhận đào tạo có phí — bên kia gửi hai người sang làm ở tiệm anh ba tuần, anh viết lại quy trình gấp, đóng túi, hẹn giờ giao làm tài liệu đào tạo. Tiệm bên kia mang tên riêng. Sau một năm, nếu hai bên vẫn muốn, sẽ nói tiếp chuyện dùng chung tên khi anh đã đăng ký bảo hộ và có sổ tay đầy đủ.
Ví dụ này không có nghĩa từ chối luôn là đúng. Nó chỉ cho thấy giữa "nhượng quyền" và "không" còn những đường đi khác, ít rủi ro cho cái tên hơn.
Năm cách trả lời, từ nhượng quyền đầy đủ tới từ chối
Giữa nhượng quyền đầy đủ và từ chối còn ba đường ở giữa. Mỗi cách giao cho bên kia một phần khác nhau của thứ tiệm mình có, và giữ lại một phần khác nhau rủi ro.
| Cách trả lời | Bên kia nhận được gì | Mình giữ được gì | Hợp khi nào |
|---|---|---|---|
| Nhượng quyền đầy đủ | Tên, quy trình, hỗ trợ, có khi nguồn hàng | Phí ban đầu, phí định kỳ; chịu rủi ro tên | Đã có quy trình viết sẵn, tên được bảo hộ, có người hỗ trợ |
| Đào tạo có phí, không cho dùng tên | Cách làm, kinh nghiệm | Tên tiệm giữ nguyên, rủi ro thấp | Quy trình còn trong đầu, muốn thử hợp tác trước |
| Cung cấp hàng hoặc nguyên liệu | Sản phẩm, vật tư từ tiệm mình | Lãi trên hàng bán ra, kiểm được chất lượng đầu vào | Thế mạnh của tiệm nằm ở sản phẩm, không ở cách bán |
| Mở chung, góp vốn | Phần sở hữu một điểm mới | Quyền quyết định trong điểm mới | Tin người kia, muốn có tiếng nói thật ở điểm mới |
| Từ chối, hẹn sau | Không gì | Toàn bộ tên và sức | Đang bận củng cố tiệm gốc |
Cách "mở chung, góp vốn" kéo theo một loạt chuyện về chia lời, chia quyền, cách rút ra; đó là một quyết định hợp tác riêng và cần thoả thuận bằng giấy kỹ càng, có luật sư xem trước.
Sổ tay vận hành: phải viết được trước khi nói chuyện tên
Dù chọn cách nào, viết sổ tay vận hành cũng có lợi cho chính tiệm gốc. Một sổ tay đủ dùng thường có các phần:
- Danh sách sản phẩm, dịch vụ, cách làm từng bước, tiêu chuẩn thế nào là đạt.
- Nguồn hàng: mua gì, của ai, kiểm hàng nhận về ra sao, khi mối chính hết hàng thì thay bằng gì.
- Mở và đóng tiệm mỗi ngày: việc gì làm trước, ai làm, đối chiếu tiền và hàng thế nào.
- Cách xử lý mười tình huống khách hay gặp nhất, kể cả khách phàn nàn và đòi đền.
- Quy định giá: giá niêm yết, giảm giá được phép, ai được quyết giảm.
- Hình ảnh nhận diện: bảng màu, cách bày biện, đồng phục nếu có.
Viết xong sổ tay, thử cho một người mới làm theo trong hai tuần ngay tại tiệm gốc. Những chỗ người mới làm sai chính là những chỗ sổ tay còn thiếu. Nhiều chủ tiệm làm đến đây thì nhận ra tiệm mình cần sổ tay này hơn là cần nhượng quyền. Sổ tay cũng là thứ đầu tiên giúp tiệm gốc chạy được khi chủ ốm hay đi vắng.
Nguyên tắc pháp lý cần biết, và hỏi ai
Nhượng quyền thương mại có quy định riêng trong pháp luật, bao gồm điều kiện đối với bên nhượng quyền, nghĩa vụ cung cấp thông tin cho bên nhận và có trường hợp phải đăng ký với cơ quan nhà nước. Các quy định này có thể thay đổi theo thời gian, nên trước khi ký bất cứ thoả thuận nào cho người khác dùng tên và cách làm của mình, cần hỏi luật sư để biết điều kiện hiện hành và trường hợp của tiệm mình thuộc loại nào.
Ở mức nguyên tắc, một thoả thuận nên làm rõ: bên kia được dùng những gì, ở đâu, trong bao lâu; tiêu chuẩn phải giữ và ai kiểm; phí tính thế nào, trả khi nào; khi nào một bên được chấm dứt; và sau khi chấm dứt thì bên kia phải thôi dùng tên, biển, cách làm ra sao. Phí và doanh thu từ thoả thuận này kê khai thế nào thì hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế.
Một sai lầm hay gặp là "cho dùng tên bằng miệng" với người quen. Lúc vui không sao, lúc hai bên bất đồng thì không có gì để dựa vào, và tên tiệm bị kẹt ở giữa.
Câu nên tự hỏi trước khi trả lời
Nếu tiệm kia làm kém, mình có dám chấm dứt không? Nhất là khi bên kia là người quen hay họ hàng. Nếu không dám, đừng cho dùng tên.
Tiền nhận được có đáng với thời gian bỏ ra không? Tính số giờ đào tạo, kiểm tra, trả lời điện thoại trong năm đầu. Chia khoản phí cho số giờ đó rồi so với việc dành chừng ấy giờ chăm tiệm gốc.
Mình muốn tiệm thành chuỗi, hay chỉ muốn một tiệm tốt? Không có câu trả lời sai, nhưng phải biết mình muốn gì. Nhiều chủ tiệm nhận lời vì ngại từ chối, rồi gánh một việc mình không muốn làm.
Ba năm nữa, nếu có năm tiệm cùng tên, ai lo? Nếu câu trả lời vẫn là "mình", hệ thống chưa đủ để nhân lên.
Người xin nhượng quyền đã từng làm nghề này chưa? Người đã đứng tiệm cùng nghề vài năm học quy trình nhanh và hiểu vì sao phải giữ chuẩn. Người chưa từng làm, chỉ có vốn và nhiệt tình, sẽ cần kèm lâu hơn nhiều, và rủi ro cho tên tiệm cũng cao hơn. Hỏi thẳng điều này không có gì khiếm nhã.
Câu hỏi thường gặp
Tiệm mới có một điểm thì có nhượng quyền được không?
Về pháp lý có điều kiện riêng cho bên nhượng quyền, cần hỏi luật sư để biết quy định hiện hành. Về vận hành, tiệm một điểm thường chưa có quy trình viết sẵn và người hỗ trợ, nên các cách như đào tạo có phí hay cung cấp hàng thường an toàn hơn.
Chưa đăng ký nhãn hiệu thì có nên cho người khác dùng tên tiệm không?
Không nên. Khi tên chưa được bảo hộ, mình đang cho người khác dùng một thứ chính mình chưa chắc giữ được. Nên hỏi luật sư hoặc tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp về việc đăng ký trước khi nói chuyện cho dùng tên.
Phí nhượng quyền cho tiệm nhỏ nên tính thế nào?
Không có mức chung. Thường gồm phí ban đầu và phí định kỳ theo doanh thu hoặc cố định. Cách nghĩ hợp lý là tính số giờ đào tạo, hỗ trợ, kiểm tra trong năm đầu và rủi ro cho tên tiệm, rồi xem khoản phí có xứng không.
Người quen xin mở tiệm cùng tên thì từ chối sao cho khỏi mất lòng?
Có thể đề nghị cách khác như đào tạo có phí, cung cấp hàng hoặc hẹn nói lại sau một năm khi tiệm đã có sổ tay vận hành và đăng ký tên. Nói rõ lý do là muốn giữ chất lượng cho cả hai bên thường dễ được thông cảm.
Sổ tay vận hành cần có những phần gì?
Tối thiểu gồm cách làm từng sản phẩm hay dịch vụ và tiêu chuẩn đạt, nguồn hàng và cách kiểm hàng, việc mở và đóng tiệm, cách xử lý các tình huống khách hay gặp, quy định giá và hình ảnh nhận diện của tiệm.
Tiệm nhận quyền làm kém thì tiệm gốc làm được gì?
Tuỳ thoả thuận đã ký. Vì vậy thoả thuận nên ghi rõ tiêu chuẩn, cách kiểm, hậu quả khi không đạt và quyền chấm dứt, kể cả việc thôi dùng tên sau khi chấm dứt. Cách ghi cụ thể cần luật sư xem trước khi ký.