Khi bị đối thủ sao chép mẫu sản phẩm, xưởng nhỏ nên làm theo thứ tự: giữ bằng chứng mình ra mẫu trước, phân biệt sao chép thật với ý tưởng ai cũng làm, chọn cách xử lý đúng sức mình, và dồn vào những thứ khó chép như tay nghề, chất liệu, làm theo yêu cầu, tốc độ ra mẫu mới. Đi đường pháp lý là một lựa chọn, nhưng không phải lúc nào cũng là lựa chọn đầu tiên.
Với xưởng nhỏ, mẫu sản phẩm là tài sản lớn nhất, nhìn thấy nó được bán rẻ hơn ở chỗ khác rất dễ khiến chủ xưởng phản ứng bằng giận dữ. Bài này đi qua cách phân biệt, cách giữ bằng chứng, bảng năm lựa chọn kèm cái giá của từng cái, và cách tổ chức xưởng để việc bị chép bớt gây hại.
Sao chép thật hay chỉ là trùng ý tưởng phổ biến
Sao chép thật thường giống cả chi tiết riêng. Tỷ lệ, đường cong, cách ghép mộng, màu sơn, kích thước gần như trùng, kể cả những chi tiết chỉ xưởng mình nghĩ ra. Trùng cả cách chụp ảnh, cách đặt tên sản phẩm là dấu hiệu mạnh.
Trùng ý tưởng phổ biến thì giống ở phần ai cũng làm. Ghế gỗ bốn chân tựa lưng thẳng, kệ treo tường ba tầng, túi cói hình chữ nhật có quai. Kiểu dáng phổ biến không ai sở hữu, và làm ầm lên về những thứ đó chỉ làm xưởng mình mất uy tín.
Mẫu của mình có thật là mẫu mình nghĩ ra không. Câu này khó tự hỏi nhưng phải hỏi. Nếu chính mẫu đó cũng lấy cảm hứng gần sát từ một mẫu khác, vị thế của mình khi đi đòi sẽ yếu.
Bên kia có ghi tên xưởng mình hay giả làm mình không. Làm giống mẫu là một chuyện; dùng tên, ảnh, hình thức nhận diện của xưởng mình để bán là chuyện nặng hơn, và thường dễ xử lý hơn.
Mình đã đăng ký bảo hộ gì chưa. Kiểu dáng sản phẩm và nhãn hiệu muốn được bảo vệ chắc chắn thường cần đăng ký với cơ quan có thẩm quyền. Chưa đăng ký thì khả năng đòi quyền hạn chế hơn nhiều. Nên hỏi luật sư hoặc tổ chức tư vấn sở hữu trí tuệ để biết mẫu của mình đang ở vị trí nào.
Giữ bằng chứng ngay hôm nay
Dù định làm gì sau đó, việc giữ bằng chứng nên làm ngay, vì nhiều thứ sẽ mất nếu đợi. Lấy ví dụ giả định: anh Lộc có xưởng đồ gỗ nhỏ ở Đồng Nai, ra một mẫu ghế đẩu tròn chân cong bán được hơn một năm, giờ thấy một xưởng khác bán mẫu gần giống hệt với giá thấp hơn. Anh làm như sau:
- Gom bản vẽ tay, ảnh chụp mẫu thử đầu tiên, tin nhắn trao đổi với khách đầu tiên, sổ ghi đơn bán đầu tiên. Thứ gì có ngày tháng thì giữ nguyên bản, không sửa.
- Chụp lại nơi bên kia đang bán: ảnh sản phẩm, mô tả, ngày chụp. Lưu thêm một bản ở chỗ khác ngoài điện thoại.
- Nếu được, mua một chiếc của bên kia như khách bình thường, giữ hoá đơn hoặc tin nhắn đặt hàng. Có hàng trong tay mới so được chi tiết.
- Ghi lại những điểm giống: kích thước, cách ghép, chất liệu, độ cong. Ghi cả những điểm khác, vì người tư vấn pháp lý sẽ hỏi.
- Không công khai gì trên mạng trong lúc này. Bằng chứng giữ kín có giá trị hơn một bài đăng tố cáo.
Chỉ cần một tập hồ sơ gọn, một buổi chiều là xong. Nhiều chủ xưởng bỏ qua bước này vì nghĩ rằng chẳng định kiện ai, rồi về sau khi bên kia đi trước, như tự đăng ký mẫu hay tố ngược là xưởng mình chép, thì không còn gì trong tay.
Năm lựa chọn và cái giá của từng lựa chọn
Không có lựa chọn đúng cho mọi xưởng. Bảng dưới để chủ xưởng thấy rõ mình đang trả gì cho mỗi đường:
| Lựa chọn | Hợp khi | Tốn gì | Rủi ro |
|---|---|---|---|
| Bỏ qua, ra mẫu mới | Mẫu đã bán đủ lâu, xưởng ra mẫu nhanh | Thời gian thiết kế, làm mẫu thử | Bên kia tiếp tục chép mẫu sau |
| Nói chuyện trực tiếp | Bên kia là xưởng cùng khu, có quen biết | Thời gian, giữ bình tĩnh | Bị từ chối, quan hệ căng hơn |
| Gửi văn bản yêu cầu dừng | Có bằng chứng rõ, đã hỏi ý kiến chuyên môn | Phí tư vấn, soạn thư | Bên kia đáp trả, kéo dài |
| Đăng ký bảo hộ cho các mẫu sau | Xưởng sống bằng mẫu riêng, ra mẫu đều | Phí, thời gian chuẩn bị hồ sơ | Mẫu cũ chưa đăng ký thì không lùi lại được |
| Đi đường pháp lý đầy đủ | Mẫu rất giá trị, đã có bảo hộ, thiệt hại lớn | Phí luật sư, thời gian dài | Tốn nhiều hơn số tiền mất, kết quả không chắc |
Với xưởng nhỏ, hai lựa chọn đầu và lựa chọn thứ tư thường là sự kết hợp hợp sức nhất: tiếp tục làm việc của mình, nói chuyện khi có thể, và bắt đầu bảo hộ cho những mẫu sắp ra. Lựa chọn thứ năm chỉ nên cân nhắc sau khi đã có ý kiến của người làm luật, với con số chi phí và thời gian cụ thể trên giấy.
Thứ khó chép hơn kiểu dáng
Kiểu dáng là thứ dễ chép nhất, vì chỉ cần một tấm ảnh. Thứ khó chép là những gì nằm sau kiểu dáng. Với xưởng đồ gỗ của anh Lộc, đó là cách chọn gỗ và phơi gỗ để ghế không nứt sau một mùa khô, độ nhẵn của mặt ghế khi sờ vào, mộng ghép chắc để ghế không lỏng sau vài năm. Khách mua một lần sẽ thấy khác biệt, nhất là khi ghế giá rẻ bên kia bắt đầu lung lay.
Thứ khó chép thứ hai là làm theo yêu cầu. Bên chép chỉ làm đúng mẫu có sẵn. Xưởng gốc có thể nhận làm theo chiều cao bàn của khách, đổi màu gỗ, khắc chữ tên quán, làm bộ đồng nhất cho cả quán cà phê. Mỗi đơn như vậy là một sản phẩm bên kia không có ảnh để chép.
Thứ khó chép thứ ba là tốc độ. Nếu xưởng ra mẫu mới mỗi ba tháng, thì lúc bên kia chép xong một mẫu, khách quen của xưởng đã chuyển sang mẫu mới. Bên chép luôn đi sau một nhịp.
Thứ khó chép thứ tư là quan hệ và dịch vụ sau bán: bảo hành, sửa khi hỏng, tư vấn cách bày trong không gian. Một quán cà phê đặt bàn ghế cần biết sáu tháng sau ai sẽ siết lại mộng ghế; họ sẽ quay lại chỗ đã làm việc đó.
Nhịp ra mẫu mới vừa sức một xưởng nhỏ
Ra mẫu đều là cách phòng bị chép bền nhất, nhưng xưởng nhỏ không có phòng thiết kế. Một nhịp làm được với vài người thợ có thể như sau:
- Mỗi tháng dành cố định hai buổi chiều cho việc phác mẫu, không nhận đơn gấp vào hai buổi đó.
- Ghi lại mọi yêu cầu lạ của khách trong tháng: muốn thấp hơn, muốn gấp gọn, muốn đổi màu. Đây là nguồn ý tưởng thật, không phải đoán.
- Mỗi quý chọn một hoặc hai ý để làm mẫu thử, cho vài khách quen dùng thử và góp ý trước khi làm hàng loạt.
- Trước khi bán rộng, chụp ảnh mẫu thử có ngày tháng, lưu bản vẽ, và với mẫu định bán lâu thì hỏi chuyện đăng ký bảo hộ.
- Khi ra mẫu mới, giữ mẫu cũ thêm một thời gian cho khách cần, rồi giảm dần số lượng làm, không bỏ đột ngột.
Với xưởng anh Lộc, nhịp này nghĩa là khoảng bốn đến sáu mẫu mới mỗi năm, không nhiều nhưng đủ để khách quen luôn có thứ mới để hỏi. Chỗ hay sai là ra mẫu dồn dập trong một tháng rồi im cả năm, hoặc ra mẫu mới mà không bỏ bớt mẫu cũ, xưởng phải làm quá nhiều loại, gỗ tồn và thợ rối.
Câu tự kiểm cuối mỗi quý: trong doanh thu của quý vừa rồi, bao nhiêu phần đến từ mẫu ra trong năm nay? Nếu gần như toàn bộ vẫn là mẫu cũ hơn hai năm, xưởng đang rất dễ bị tổn thương khi bị chép.
Những sai lầm làm xưởng thiệt thêm
Hạ giá mẫu gốc xuống ngang bên chép. Bên chép không tốn tiền thiết kế, không tốn mẫu thử hỏng, nên giá vốn thấp hơn. Đua theo giá là xưởng gốc tự trả tiền cho công sáng tạo của mình.
Đăng bài tố cáo trên mạng khi chưa chắc. Nếu mẫu là kiểu phổ biến hoặc bằng chứng yếu, bài đăng có thể quay lại hại chính xưởng mình, thậm chí dẫn tới tranh chấp về uy tín.
Ngừng đăng ảnh sản phẩm vì sợ bị chép. Khách cũng không thấy sản phẩm nữa. Có thể bớt đăng chi tiết kỹ thuật, nhưng vẫn phải cho khách thấy hàng.
Dồn hết thời gian vào theo dõi bên kia. Mỗi giờ soi xem họ bán gì là một giờ không làm mẫu mới, không chăm khách cũ.
Cắt bớt chất lượng để hạ giá. Đó là đánh mất đúng thứ khó chép nhất, và làm hàng thật trông giống hàng chép.
Ví dụ anh Lộc: sáu tháng sau
Về phía xưởng anh Lộc. Anh Lộc giữ bằng chứng, rồi nói chuyện trực tiếp với chủ xưởng kia vì hai bên có người quen chung. Bên kia nói mẫu ghế đẩu chân cong là kiểu ai cũng làm, không chịu dừng. Anh hỏi một người tư vấn sở hữu trí tuệ và được biết mẫu đó chưa đăng ký nên khả năng đòi quyền hạn chế; nếu muốn bảo vệ, nên làm cho những mẫu sắp ra.
Anh quyết định không đi tiếp đường pháp lý với mẫu cũ. Anh giữ giá mẫu ghế đẩu, thêm lựa chọn chiều cao theo yêu cầu và bảo hành mộng ghép trong một khoảng thời gian rõ ràng. Anh dành hai buổi mỗi tuần cho thiết kế, chuẩn bị hồ sơ bảo hộ cho hai mẫu mới trước khi bán.
Sau sáu tháng, ví dụ mẫu ghế đẩu cũ bán ít hơn khoảng một phần ba, nhưng đơn làm theo yêu cầu cho quán cà phê tăng lên, và hai mẫu mới bán được tốt hơn mẫu cũ ở cùng thời điểm ra mắt. Doanh thu chung gần như giữ nguyên, lãi tốt hơn vì đơn theo yêu cầu có giá cao hơn. Anh không thắng ở mẫu bị chép, nhưng xưởng không còn phụ thuộc vào một mẫu nữa.
Câu hỏi thường gặp
Mẫu sản phẩm chưa đăng ký có đòi được quyền khi bị sao chép không?
Khả năng đòi quyền thường hạn chế hơn nhiều so với mẫu đã đăng ký bảo hộ, nhưng tuỳ trường hợp cụ thể, nhất là khi bên kia dùng cả tên hay hình ảnh của xưởng mình. Nên mang bằng chứng tới hỏi luật sư hoặc tổ chức tư vấn sở hữu trí tuệ trước khi làm gì.
Có nên đăng bài lên mạng để khách biết mình bị chép mẫu không?
Thường không nên, nhất là khi chưa có ý kiến chuyên môn. Bài đăng dễ thành tranh cãi, có thể bị coi là xúc phạm uy tín người khác nếu bằng chứng yếu. Cách an toàn hơn là cho khách thấy mẫu mới, chất lượng và dịch vụ của xưởng mình.
Xưởng nhỏ có nên đăng ký bảo hộ kiểu dáng cho mọi mẫu không?
Không cần cho mọi mẫu. Nên chọn những mẫu xưởng định bán lâu, có nét riêng rõ ràng và có giá trị lớn. Chi phí và thời gian chuẩn bị hồ sơ cần tính trước, và nên làm trước khi mẫu được bán rộng rãi.
Làm sao biết mình bị chép hay chỉ là trùng ý tưởng?
So những chi tiết riêng mà chỉ xưởng mình nghĩ ra, như tỷ lệ, đường cong, cách ghép, màu, kích thước. Nếu chỉ giống ở phần kiểu dáng phổ biến ai cũng làm thì đó là trùng ý tưởng, rất khó coi là sao chép.
Bị chép mẫu thì có nên giảm giá để giữ khách không?
Không nên giảm ngang bên chép, vì họ không tốn chi phí thiết kế và làm mẫu thử. Giữ giá, thêm lựa chọn làm theo yêu cầu, bảo hành rõ ràng và ra mẫu mới đều đặn thường giữ khách bền hơn.