Xưởng gia công nên giữ đơn gia công làm nền và chỉ dành một phần nhỏ năng lực để thử một dòng hàng riêng, vì làm hàng mang tên mình là bước sang một nghề khác: tự bỏ vốn vải, vốn gỗ, tự giữ hàng tồn, tự tìm người mua. Gia công lãi mỏng nhưng tiền về theo đơn; hàng riêng lãi dày hơn trên giấy nhưng tiền nằm trong kho cho tới khi bán được.
Bài này viết cho xưởng may, xưởng mộc, xưởng da, xưởng làm đồ gia dụng nhỏ đã quen nhận gia công cho người khác. Bạn sẽ có bảng so hai mô hình theo dòng tiền, những câu cần trả lời về khách gia công hiện tại, các bước thử một dòng hàng nhỏ, và những chỗ hay vấp. Ví dụ là một xưởng may nhỏ ở Hưng Yên, các con số đều là giả định.
Vì sao xưởng gia công hay muốn làm hàng riêng
Người chủ xưởng gia công nhìn thấy rõ một điều mỗi ngày: chiếc áo xưởng mình may với tiền công vài chục nghìn đồng được bán ra với giá gấp nhiều lần. Cảm giác "mình làm ra mà người khác hưởng phần lớn" là động lực mạnh nhất để muốn tự làm hàng. Thêm vào đó, đơn gia công lên xuống theo mùa, theo khách, có tháng xưởng chạy hết công suất, có tháng thợ ngồi chơi.
Nhưng phần chênh lệch giữa tiền công và giá bán lẻ không phải toàn là lãi của bên đặt hàng. Trong đó có tiền vải, tiền mẫu, tiền hàng tồn không bán được, tiền mặt bằng cửa hàng, tiền quảng cáo, tiền người bán, tiền hàng đổi trả. Khi tự làm hàng, xưởng phải gánh hết những khoản đó, và phần lớn là những việc xưởng chưa từng làm.
Ví dụ giả định: xưởng may ở Hưng Yên có mười hai thợ, chủ yếu nhận may gia công quần áo trẻ em cho ba khách quen, tiền công tính theo chiếc. Chủ xưởng muốn tự làm một dòng đồ ngủ trẻ em mang tên xưởng để bán cho các shop nhỏ và bán lẻ. Xưởng có tay nghề, có máy, nhưng chưa từng tự mua vải số lượng lớn, chưa từng giữ hàng tồn và chưa có người lo việc bán.
So hai mô hình theo dòng tiền
Thay vì so lãi trên mỗi chiếc, so cách tiền đi vào và đi ra. Đây là chỗ khác biệt lớn nhất mà nhiều chủ xưởng không thấy trước.
| Khoản | Gia công | Hàng mang tên mình |
|---|---|---|
| Ai bỏ tiền nguyên liệu | Thường là bên đặt hàng | Xưởng tự bỏ |
| Khi nào có tiền | Khi giao lô, theo thoả thuận | Khi bán được từng chiếc, có khi vài tháng sau |
| Hàng không bán được | Bên đặt hàng chịu | Xưởng chịu |
| Lãi trên mỗi chiếc | Mỏng, chỉ là tiền công | Dày hơn trên giấy |
| Việc phải làm thêm | Gần như không | Thiết kế mẫu, chọn vải, chụp ảnh, tìm người bán, xử lý đổi trả |
| Rủi ro chính | Mất khách đặt hàng lớn | Tồn kho, sai mẫu, không bán được |
Ví dụ giả định cho xưởng ở Hưng Yên: muốn làm lô đầu một nghìn bộ đồ ngủ, tiền vải và phụ liệu khoảng 60 triệu đồng, chưa tính công. Nếu sau ba tháng mới bán được một nửa, xưởng có 30 triệu đồng nằm trong kho dưới dạng hàng, trong khi vẫn phải trả lương thợ hằng tháng. Với gia công, khoản tiền vải đó là của bên đặt hàng.
Câu hỏi thật vì vậy không phải "lãi mỗi chiếc bao nhiêu" mà là "xưởng có thể để bao nhiêu tiền nằm trong kho bao lâu mà vẫn trả lương đều".
Khách gia công hiện tại: phần dễ quên nhất
Khách có thấy bị cạnh tranh không. Nếu xưởng làm hàng cùng loại, bán cho cùng nhóm người mua với khách gia công, khách có thể coi xưởng là đối thủ và rút đơn. Chọn dòng hàng riêng khác với thứ đang gia công là cách tránh va chạm.
Thoả thuận cũ có ràng buộc gì không. Một số thoả thuận gia công có điều khoản về mẫu mã, về việc không dùng mẫu của khách, về bảo mật. Đọc lại các thoả thuận đang có, chỗ nào chưa rõ thì hỏi luật sư trước khi làm hàng riêng.
Năng lực xưởng có bị chia không. Mùa cao điểm của gia công có trùng với mùa bán của hàng riêng không? Nếu trùng, xưởng sẽ phải chọn giữa giao đúng hạn cho khách và may hàng của mình. Trễ một lô gia công có thể làm mất khách đã nuôi xưởng nhiều năm.
Khách gia công là nền, không phải gánh nặng. Đơn gia công trả lương thợ trong lúc hàng riêng còn chưa bán được. Coi nhẹ khách gia công ở giai đoạn này giống như cắt nguồn nước khi chưa đào xong giếng mới.
Tính giá hàng riêng từ đầu, không cộng thêm vào tiền công
Sai lầm phổ biến nhất là lấy tiền công gia công cộng thêm tiền vải rồi nhân lên một chút. Hàng riêng cần tính đủ những khoản mà trước đây bên đặt hàng gánh. Ví dụ giả định cho một bộ đồ ngủ trẻ em:
| Khoản cho mỗi bộ | Ví dụ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Vải, chỉ, chun, cúc | 45 nghìn | Mua lô nhỏ nên giá cao hơn khi gia công |
| Công may, cắt, là, đóng gói | 25 nghìn | Tính như trả cho chính thợ của mình |
| Hao hụt vải, hàng lỗi | 5 nghìn | Lô đầu thường hao nhiều hơn |
| Phần hàng tồn không bán được, chia đều | 10 nghìn | Giả định một phần năm lô bán chậm hoặc phải xả |
| Mẫu, ảnh, chi phí chào hàng chia đều | 5 nghìn | Lô càng nhỏ, khoản này mỗi bộ càng lớn |
| Giá vốn đầy đủ | 90 nghìn | So với khoảng 70 nghìn nếu chỉ tính vải và công |
Khoảng chênh hai mươi nghìn mỗi bộ trong ví dụ là phần nhiều xưởng bỏ quên khi tự tính giá. Bán sỉ cho shop với giá chỉ nhỉnh hơn bảy mươi nghìn một chút thì nhìn như có lời, nhưng sau khi trừ phần tồn và hao hụt, xưởng gần như làm không công.
Cách tự kiểm: sau khi bán hết hoặc xả hết lô đầu, cộng toàn bộ tiền đã chi chia cho số bộ thật sự bán được. Con số đó mới là giá vốn thật, và thường cao hơn con số tính lúc đầu. Dùng nó để định giá lô thứ hai.
Thử một dòng hàng nhỏ, giữ gia công làm nền
Các bước dưới đây giúp xưởng thử làm hàng riêng mà không đặt cược cả xưởng.
- Chọn một dòng hàng duy nhất, ít mẫu, ít cỡ, dùng được tay nghề và máy xưởng đang có. Xưởng ví dụ chọn đồ ngủ trẻ em ba mẫu, bốn cỡ.
- Làm lô nhỏ đủ để có hàng chào khách, ví dụ một trăm năm mươi đến hai trăm bộ, thay vì một nghìn bộ. Vải đắt hơn một chút khi mua ít, nhưng tiền nằm kho ít hơn nhiều.
- Sắp lịch may hàng riêng vào những tuần đơn gia công thưa, không chen vào lúc đang chạy đơn cho khách.
- Chào hàng cho một nhóm người mua cụ thể: vài shop đồ trẻ em quen, người bán online nhỏ cần nguồn hàng. Lắng nghe họ chê gì, khen gì về mẫu, giá, chất vải.
- Ghi riêng tiền bỏ ra, số bán được, số đổi trả, số còn tồn mỗi tuần.
- Sau ba tháng, quyết làm lô thứ hai lớn hơn, sửa mẫu, hay dừng. Chỉ làm lô thứ hai khi lô đầu đã bán được phần lớn.
Trong suốt thời gian thử, giữ nhịp giao hàng cho khách gia công như cũ. Nếu có lúc phải chọn, ưu tiên khách gia công.
Những chỗ hay vấp khi xưởng tự làm hàng
Một số sai lầm hay gặp, kèm lý do vì sao tốn kém:
- Làm nhiều mẫu, nhiều cỡ ngay từ đầu: mỗi mẫu mỗi cỡ là một phần tồn kho riêng, bán chậm một cỡ là tiền nằm đó.
- Tin rằng hàng đẹp thì tự bán được: xưởng giỏi làm ra hàng nhưng người bán mới quyết định hàng đi được hay không. Không có người lo việc bán, hàng nằm kho.
- Tính giá bán từ tiền công gia công cộng thêm một ít: quên tiền vải tồn, tiền hàng lỗi, tiền đổi trả, công người bán.
- Bỏ đơn gia công nhỏ để có thời gian may hàng riêng: mất một nguồn tiền chắc để đổi lấy một nguồn tiền chưa chắc.
- Bán ký gửi cho nhiều shop mà không theo dõi: hàng nằm rải rác, tiền thu chậm, hàng trả về đã cũ.
Cái không cần làm lúc đầu: mở cửa hàng riêng, thuê người thiết kế bộ nhận diện tốn kém, làm bao bì in sẵn số lượng lớn. Những việc này chỉ có ý nghĩa khi dòng hàng đã chứng minh bán được.
Một việc nên làm ngay từ lô đầu là giữ lại vài bộ mẫu của mỗi lô và ghi chú vải, cỡ, lời khách chê khen. Khi làm lô sau, đó là tài liệu sửa mẫu rẻ nhất mà xưởng có, rẻ hơn mọi cuộc khảo sát.
Câu chủ xưởng nên tự hỏi
Trước khi quyết, chủ xưởng ngồi viết câu trả lời cho mấy câu sau. Xưởng mình có ai thích và giỏi việc bán hàng không, hay mọi người đều chỉ quen việc may? Nếu lô hàng đầu nằm trong kho sáu tháng, xưởng có trả lương bình thường được không? Nếu một khách gia công lớn biết chuyện và rút đơn, xưởng chịu được bao lâu?
Thêm một câu nữa: mình muốn làm hàng riêng vì thấy có người mua cụ thể, hay vì thấy tiếc phần chênh lệch giá? Nếu là lý do thứ hai, hãy tìm người mua trước. Đem mẫu đi chào vài shop, nhận vài đơn đặt trước, rồi mới mua vải. Người mua có thật là thứ biến một ý tưởng thành một dòng hàng.
Nhiều xưởng sau khi thử nhận ra cách hợp với mình nhất là làm một phần hàng riêng nhỏ, đều đặn, bên cạnh gia công, chứ không chuyển hẳn. Hàng riêng giúp lấp những tháng đơn gia công thưa, giữ thợ có việc, và dần dần tạo thêm một nguồn thu. Đó cũng là một kiểu đổi mô hình, và thường là kiểu bền nhất với xưởng nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Xưởng gia công có nên chuyển hẳn sang làm hàng riêng không?
Với phần lớn xưởng nhỏ, chuyển hẳn là rủi ro lớn vì phải tự bỏ vốn nguyên liệu, tự chịu tồn kho và tự lo bán. Cách an toàn hơn là giữ gia công làm nền và thử một dòng hàng nhỏ bên cạnh.
Làm hàng riêng có làm mất khách gia công không?
Có thể, nếu hàng riêng cùng loại và bán cho cùng nhóm người mua với khách gia công, hoặc nếu xưởng giao trễ đơn của họ. Chọn dòng hàng khác loại và luôn ưu tiên lịch giao cho khách gia công giúp giảm rủi ro này.
Lô hàng đầu tiên nên làm bao nhiêu?
Đủ để có hàng chào khách và đủ cỡ cho vài shop thử, thường là vài trăm sản phẩm với một hai mẫu. Chỉ làm lô lớn hơn khi lô đầu đã bán được phần lớn và bạn biết mẫu nào, cỡ nào chạy.
Có cần đăng ký nhãn hiệu trước khi làm hàng riêng không?
Việc bảo hộ tên hàng có ích khi dòng hàng đã có chỗ đứng. Nguyên tắc và thủ tục cụ thể nên hỏi người có chuyên môn về sở hữu trí tuệ. Ở giai đoạn thử, ưu tiên là xem hàng có bán được không.
Xưởng không có ai biết bán hàng thì làm sao?
Có thể bắt đầu bằng cách bán sỉ cho vài shop nhỏ hoặc người bán online đã có khách, để họ lo phần bán lẻ. Lãi ít hơn bán lẻ trực tiếp, nhưng xưởng không phải gánh phần việc mình chưa quen.