Bạn đang chạy theo phong trào khi lý do đổi chủ yếu là "ai cũng làm", trong khi chưa thấy khách của chính mình đòi hỏi điều đó, chưa tính được lãi theo số của mình và chưa nghĩ tới chuyện gì xảy ra khi phong trào nguội. Một xu hướng thật thường thay đổi cách khách sống hay mua hằng ngày; một phong trào thường chỉ thay đổi thứ người ta chụp ảnh và bàn tán trong vài tháng.
Bài này đưa ra cách phân biệt hai thứ đó bằng những quan sát bạn tự làm được tại khu mình, các câu tự hỏi trước khi bỏ tiền, và cách theo một phần thay vì đổi hết. Ví dụ xuyên suốt là một quán cà phê sân vườn ở Đà Nẵng, khi quanh khu mọc lên hàng loạt ki ốt cà phê mang đi. Các tình huống và con số đều là giả định.
Vì sao chủ tiệm nhỏ dễ bị cuốn theo
Áp lực đến từ chỗ rất gần: ngày nào đi ngang cũng thấy ki ốt mới mở, thấy hàng người xếp ở quầy bên kia đường, nghe bạn bè kể có người hoà vốn trong vài tháng. Trong khi đó quán mình vắng hơn năm ngoái. Cảm giác bị bỏ lại phía sau thúc người ta làm gì đó, và việc dễ thấy nhất là làm giống người ta.
Vấn đề là những gì bạn thấy được đều là phần nổi: hàng người lúc cao điểm, những ki ốt mới khai trương. Phần chìm thì không ai kể: ki ốt nào đã đóng lặng lẽ sau vài tháng, ki ốt đông nhưng lãi bao nhiêu, ai đang gánh tiền mặt bằng nhờ tiền để dành của gia đình. Chủ quán quyết dựa trên phần nổi thì gần như luôn đánh giá quá cao cơ hội.
Với quán cà phê sân vườn trong ví dụ, quán đang có lượng khách ngồi lâu ổn định nhưng giảm dần, mặt bằng rộng, tiền thuê không nhỏ. Ý định là thu nhỏ sân vườn, mở một quầy mang đi giá rẻ ra mặt đường như các ki ốt xung quanh. Bài sẽ dùng ví dụ này để đi qua các bước tự kiểm.
Phân biệt xu hướng thật với phong trào nhất thời
Không ai đoán chắc được tương lai, nhưng có vài dấu hiệu quan sát được. Đánh dấu cột nào đúng với điều bạn đang thấy.
| Dấu hiệu | Giống xu hướng thật | Giống phong trào |
|---|---|---|
| Lý do khách mua | Tiện hơn, rẻ hơn, hợp nếp sống mới của họ | Lạ, đẹp để khoe, bạn bè rủ |
| Khách có mua lại không | Mua đều, thành thói quen hằng tuần | Mua một hai lần rồi chuyển sang thứ mới |
| Người mở mới | Mở dần, nhiều người đã làm nghề lâu | Mở ồ ạt trong thời gian ngắn, nhiều người mới vào nghề |
| Khách của chính quán mình | Tự hỏi, tự đề nghị quán làm | Không ai hỏi, chỉ chủ quán thấy ở nơi khác |
| Giá bán trong khu | Tương đối ổn định | Giảm nhanh vì quá nhiều người bán cùng một thứ |
| Thứ phải đầu tư | Dùng được lâu cho nhiều việc | Chỉ dùng cho đúng kiểu bán này |
Với quán ví dụ, chủ quán quan sát hai tuần và thấy: khách ki ốt chủ yếu là người đi làm mua mang đi mỗi sáng, mua đều đặn, tức là giống xu hướng thật. Nhưng số ki ốt trong khu đã tăng rất nhanh và nhiều chỗ bắt đầu giảm giá, tức là phần cơ hội đã bị chia mỏng. Kết luận: nhu cầu mang đi buổi sáng có thật, nhưng vào chen thêm một ki ốt giống hệt chưa chắc có phần.
Quan sát hai tuần tại khu mình trước khi quyết
Thay vì nghe kể, tự đi nhìn. Hai tuần quan sát có chủ đích cho bạn thông tin tốt hơn nhiều tháng nghe chuyện. Cách làm:
- Chọn ba đến năm chỗ đang làm theo kiểu mới trong khu, gồm cả chỗ mở sớm lẫn chỗ mới mở.
- Mỗi chỗ ghé hai lần vào giờ khác nhau, một lần giờ cao điểm, một lần giờ vắng. Ghi đại khái số khách trong mười lăm phút.
- Để ý khách là ai: người đi làm mua vội, nhóm bạn trẻ chụp ảnh, hay người trong khu mua quen. Mỗi nhóm cho một kết luận khác nhau về độ bền.
- Ghi lại chỗ nào đã đóng hoặc sang nhượng trong vài tháng gần đây. Hỏi chủ mặt bằng hoặc người bán quanh đó, họ thường biết rõ.
- Hỏi chính khách quen của quán mình: họ có mua ở những chỗ đó không, mua vì sao, có muốn quán mình bán kiểu đó không.
- Cuối hai tuần, viết một đoạn ngắn: nhu cầu có thật không, đã có bao nhiêu người đáp ứng, quán mình có gì khác.
Với quán ví dụ, bước thứ tư cho thông tin quan trọng nhất: trong khu đã có hai ki ốt sang nhượng sau chưa đầy nửa năm, cả hai đều nằm ở chỗ ít người đi làm qua. Điều đó cho thấy kiểu bán này phụ thuộc rất nhiều vào vị trí trên đường đi làm buổi sáng, mà quán sân vườn nằm trong hẻm thì không có lợi thế đó.
Câu tự hỏi trước khi bỏ tiền
Viết câu trả lời ra giấy, đừng trả lời trong đầu. Câu trả lời viết ra khó tự lừa mình hơn.
- Khách đang đến quán mình có ai hỏi về kiểu bán mới này chưa? Bao nhiêu người, trong bao lâu?
- Nếu làm giống người ta, khách có lý do gì để chọn quán mình thay vì quán đã làm trước?
- Lãi một ly, một phần, một đơn theo kiểu mới là bao nhiêu, tính bằng giá vốn và giá bán của chính quán mình?
- Nếu sáu tháng nữa phong trào nguội, những thứ mình đã đầu tư còn dùng được vào việc gì?
- Đổi sang kiểu mới thì mình mất gì: khách cũ nào, không khí nào, khoản lãi nào?
- Người kể cho mình nghe về thành công của kiểu mới có đang bán thiết bị, nhượng quyền hay khoá học liên quan không?
Câu cuối thường bị bỏ qua. Nhiều câu chuyện thành công lan nhanh nhất lại đến từ những người kiếm tiền nhờ người khác mở mới: bán máy, bán nguyên liệu, bán gói khởi nghiệp. Lời họ kể không hẳn sai, nhưng họ có lý do để kể phần tốt nhiều hơn phần xấu.
Nếu bạn trả lời "không biết" cho từ ba câu trở lên, việc cần làm tiếp là đi tìm câu trả lời, chưa phải bỏ tiền.
Theo một phần thay vì đổi hết
Mượn cái lõi, không mượn cái vỏ. Cái lõi của ki ốt mang đi là khách đi làm muốn mua nhanh buổi sáng. Quán sân vườn có thể mở một ô cửa bán mang đi từ sáu đến chín giờ sáng, dùng máy và người đang có, mà không cần dựng ki ốt hay thu nhỏ sân.
Giữ thứ người mới không có. Quán đã có chỗ ngồi rộng, có khách quen ngồi lâu, có không gian. Đó là thứ ki ốt không cạnh tranh được. Đổi hết để thành một ki ốt nữa là bỏ đi chính lợi thế của mình.
Thử trong giới hạn thời gian. Đặt hạn hai tháng cho ô cửa mang đi, ghi số ly bán, giờ bán, lãi mỗi ly. Hết hạn, nhìn số mà quyết, không nhìn hàng người ở quán bên.
Không mua thứ chỉ dùng cho phong trào. Nếu phải mua thiết bị, chọn loại dùng được cả cho cách bán cũ. Tránh những món chỉ có ý nghĩa khi phong trào còn nóng: quầy dựng riêng theo kiểu đang thịnh, dụng cụ chỉ pha được một loại đồ uống, bao bì in số lượng lớn theo mẫu đang được ưa chuộng. Những thứ này mất giá rất nhanh khi khách chuyển sang thứ khác.
Hai kịch bản sau sáu tháng
Viết trước hai kịch bản cho mỗi lựa chọn giúp bạn thấy rủi ro lệch nhau thế nào. Ví dụ giả định cho quán cà phê ở Đà Nẵng:
| Lựa chọn | Nếu phong trào còn nóng | Nếu phong trào nguội |
|---|---|---|
| Đổi hết sang ki ốt, thu nhỏ sân vườn | Có phần khách mang đi nhưng phải chia với nhiều ki ốt, mất khách ngồi lâu | Mất cả hai: không còn khách ngồi, ki ốt vắng, đã tốn tiền sửa |
| Giữ quán, thêm ô cửa mang đi buổi sáng | Có thêm một phần doanh thu, chi phí thêm nhỏ | Đóng ô cửa, quán vẫn như cũ, mất ít |
| Đứng ngoài hoàn toàn | Bỏ lỡ một phần doanh thu buổi sáng | Không mất gì, nhưng cũng không học được gì |
Nhìn bảng, lựa chọn thứ hai cho rủi ro thấp nhất ở cả hai kịch bản. Đó không phải lúc nào cũng là đáp án, nhưng cách lập bảng này giúp bạn thấy rằng đổi hết thường là cược toàn bộ vào một kịch bản duy nhất.
Đứng ngoài hoàn toàn cũng không phải sai. Nếu quán đang có lãi ổn định và không ai trong khách quen hỏi tới kiểu mới, giữ nguyên và làm tốt hơn thứ đang làm có thể là lựa chọn hợp lý nhất.
Khi nào thì nên đổi thật
Bài này không nhằm khuyên bạn đứng ngoài mọi thay đổi. Có những lúc đổi mô hình là cần thiết, và chần chừ còn tốn hơn. Dấu hiệu nên đổi thật thường là: khách của chính quán mình đổi cách mua, chứ không chỉ khách ở nơi khác; doanh thu theo cách cũ giảm đều trong nhiều tháng, qua cả mùa đông khách; và bạn đã thử phần nhỏ của kiểu mới, thấy lãi theo số của chính mình.
Khi đủ ba dấu hiệu đó, việc đổi không còn là chạy theo người khác mà là đi theo khách của mình. Lúc này vẫn nên đổi từng bước, giữ lại thứ khách quen cần, và giữ một phần tiền dự phòng cho những tháng đầu chưa ổn định.
Cách tự kiểm cuối cùng, làm trước khi ký bất kỳ hợp đồng thuê, mua hay sửa chữa nào: thử giải thích lý do đổi cho một người không biết gì về ngành, trong ba câu, mà không dùng câu "người ta đang làm vậy". Nếu bạn giải thích được bằng chuyện khách của mình, số liệu của mình và lợi thế của mình, quyết định đó đáng tin hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết một mô hình đang thịnh có kéo dài hay không?
Không ai biết chắc. Bạn chỉ có thể quan sát vài dấu hiệu: khách mua lại đều hay chỉ thử một lần, người mở mới có tăng ồ ạt không, giá bán trong khu có giảm nhanh không. Dấu hiệu nghiêng về phong trào thì nên thử nhỏ hoặc đứng ngoài.
Đứng ngoài khi mọi người đều đổi có phải là bảo thủ không?
Không hẳn. Nếu quán đang có lãi và khách của bạn không đòi hỏi thay đổi, giữ nguyên là một lựa chọn có lý do. Bảo thủ là khi khách của chính mình đã đổi cách mua mà mình vẫn không chịu nhìn.
Có nên mua gói nhượng quyền của mô hình đang thịnh không?
Trước khi ký, hãy tính lãi theo số thật của mình, hỏi chuyện những người đã mua gói đó từ lâu, và nhờ luật sư đọc hợp đồng. Đừng quyết chỉ dựa trên lời giới thiệu của bên bán gói.
Theo một phần mô hình mới có làm quán mất bản sắc không?
Nếu phần thêm vào dùng lại người, máy và không gian đang có, và không thay đổi trải nghiệm của khách quen, thì thường không. Điều cần tránh là đổi hết để giống người khác, bỏ đi chính lợi thế làm khách nhớ tới quán.
Thử một mô hình mới bao lâu thì biết có hợp với quán mình không?
Khoảng hai tháng là đủ để thấy có khách mua đều hay không và lãi mỗi phần ra sao. Muốn chắc hơn về mùa vụ thì theo dõi thêm, nhưng đừng mở rộng khi chưa có số liệu của hai tháng đầu.