Chuyển một phần sang nhận đặt trước hợp với tiệm có hàng thừa cuối ngày đều đặn, khách mua chủ yếu cho dịp đã biết trước, và món làm trong vài giờ tới một ngày; giữ lại một phần làm sẵn nhỏ để không mất khách vãng lai. Chuyển hẳn sang chỉ bán theo đơn thường làm mất nhóm khách tiện đâu mua đó.
Bài này giúp bạn tính hàng bỏ hiện tại tốn bao nhiêu, so hai cách bán, chia tỷ lệ làm sẵn và làm theo đơn, đặt giờ chốt đơn và tiền cọc theo nguyên tắc, cùng những chỗ hay sai. Ví dụ là một tiệm bánh kem nhỏ ở Hải Phòng, các con số đều là giả định.
Tính xem hàng bỏ đang tốn bao nhiêu
Trước khi đổi, đo cái giá của cách làm hiện tại. Ghi trong hai tuần, mỗi ngày một dòng. Ví dụ giả định cho tiệm bánh ở Hải Phòng, tính theo trung bình một ngày:
| Khoản | Số lượng mỗi ngày | Giá vốn mỗi cái | Tiền bỏ đi mỗi ngày |
|---|---|---|---|
| Bánh kem nhỏ làm sẵn không bán hết | 4 | 60 nghìn | 240 nghìn |
| Bánh ngọt từng miếng không bán hết | 15 | 8 nghìn | 120 nghìn |
| Bánh bán giảm giá cuối ngày (phần lãi mất) | 10 | khoảng 6 nghìn lãi mất mỗi cái | 60 nghìn |
| Cộng | 420 nghìn |
Nhân với ba mươi ngày, ví dụ này ra khoảng 12,6 triệu đồng mỗi tháng đi vào thùng rác hoặc bán lỗ. Với một tiệm nhỏ, con số này có khi bằng tiền thuê mặt bằng. Đây là lý do chính để cân nhắc đổi, không phải vì thấy tiệm khác làm.
Khi ghi sổ hai tuần, ghi thêm giờ hàng bắt đầu ế. Nếu phần lớn bánh còn lại là từ mẻ làm buổi chiều, có khi chỉ cần bớt mẻ chiều là đã giảm được nhiều, chưa cần đổi cách bán. Đo kỹ trước khi đổi giúp bạn không đổi nhiều hơn mức cần thiết, và không làm phiền khách bằng những luật đặt hàng mới khi vấn đề nằm ở một mẻ bánh.
Nếu đo xong mà hàng bỏ rất ít, phần lớn ngày bán hết, thì đổi sang đặt trước không mang lại nhiều; vấn đề của tiệm có thể nằm ở chỗ khác.
So hai cách bán trên cùng một tiệm
Mỗi cách có cái giá riêng. Đặt cạnh nhau để thấy cái được và cái mất.
| Tiêu chí | Làm sẵn bày tủ | Nhận đặt trước |
|---|---|---|
| Hàng bỏ cuối ngày | Có, khó tránh | Gần như không |
| Khách vãng lai | Mua được ngay | Không có hàng nếu không đặt |
| Lịch làm việc | Đều, làm sáng sớm | Dồn theo đơn, có ngày rất bận, có ngày rảnh |
| Tiền về | Khi bán | Có cọc trước, phần còn lại khi giao |
| Khả năng làm theo ý khách | Thấp | Cao, nhưng mất thời gian trao đổi |
| Rủi ro riêng | Ế hàng | Khách đặt rồi không lấy, giao trễ, làm sai ý |
Phần lớn tiệm nhỏ không cần chọn hẳn một bên. Bài toán thật là chia tỷ lệ: bao nhiêu phần làm sẵn để giữ khách vãng lai, bao nhiêu phần nhận đặt để bớt hàng bỏ.
Dòng lịch làm việc cũng đáng để ý. Làm sẵn cho người làm một nếp đều: sáng sớm vào bếp, trưa xong việc. Nhận đặt trước thì có ngày cuối tuần dồn chục đơn sinh nhật, có ngày giữa tuần gần như không có đơn nào. Nếu người làm bánh của tiệm là người trong nhà, nếp dồn cục này có thể chịu được; nếu là người làm thuê theo ca, bạn cần tính trước cách xếp ca cho những ngày đơn dồn để không phải trả thêm giờ liên tục hoặc từ chối đơn.
Món nào giữ làm sẵn, món nào chuyển sang đặt
Không phải món nào cũng hợp đặt trước. Chia thực đơn theo hai câu hỏi: món đó có để được trong ngày không, và khách mua nó vì tiện hay vì có dịp. Ví dụ phân loại ở tiệm bánh:
| Món | Để được trong ngày | Khách mua vì | Cách bán |
|---|---|---|---|
| Bánh bông lan, bánh quy đóng hộp | Được, vài ngày | Tiện, ăn vặt, quà nhỏ | Làm sẵn, đây là xương sống của tủ |
| Bánh ngọt từng miếng có kem tươi | Chỉ trong ngày | Tiện, ghé ngang | Làm sẵn ít, đúng mức bán chắc chắn |
| Bánh kem nhỏ không chữ | Một hai ngày trong tủ mát | Cả hai | Làm sẵn vài cái, nhận đặt thêm |
| Bánh sinh nhật có chữ, có trang trí riêng | Không bán lại được cho người khác | Có dịp, biết trước | Chỉ nhận đặt trước, có cọc |
| Bánh số lượng lớn cho cơ quan, tiệc | Tuỳ món | Có dịp, biết trước | Chỉ nhận đặt trước, chốt sớm hơn |
Sau khi phân loại, tiệm trong ví dụ thấy phần lớn hàng bỏ nằm ở hai dòng giữa: bánh ngọt kem tươi và bánh kem nhỏ, những món chỉ sống được một hai ngày. Chuyển một phần hai nhóm này sang đặt trước là đủ để giảm mạnh tiền bỏ đi, trong khi các món để lâu vẫn giữ tủ đầy cho khách vãng lai.
Cách tự kiểm: sau một tháng, cộng lại tiền hàng bỏ theo từng nhóm món. Nhóm nào vẫn bỏ nhiều thì hoặc làm sẵn ít hơn nữa, hoặc chuyển hẳn sang đặt trước.
Chia tỷ lệ làm sẵn và làm theo đơn
Không có tỷ lệ chuẩn. Cách tìm tỷ lệ hợp với tiệm mình là điều chỉnh dần theo số liệu.
- Từ sổ hai tuần, tìm số lượng bán chắc chắn mỗi ngày, tức là mức gần như ngày nào cũng bán hết. Ví dụ tiệm bánh bán chắc chắn khoảng sáu bánh kem nhỏ mỗi ngày.
- Làm sẵn bằng mức bán chắc chắn đó, không làm thêm "phòng khi đông". Phần đông hơn để dành cho đơn đặt.
- Mở nhận đặt trước cho những món hay bán theo dịp: bánh sinh nhật, bánh có chữ trang trí theo yêu cầu, bánh số lượng lớn.
- Mỗi tuần xem lại: nếu tủ làm sẵn hết sớm và khách vãng lai hỏi nhiều, tăng thêm một hai cái. Nếu vẫn thừa, giảm bớt.
- Sau một tháng, so tiền hàng bỏ với tháng trước khi đổi, và so doanh thu khách vãng lai.
Điểm hay sai là giảm hàng làm sẵn quá mạnh ngay từ đầu. Khách quen ghé ngang không thấy hàng vài lần là chuyển sang tiệm khác, và phần doanh thu đó khó lấy lại. Giảm từ từ, mỗi tuần một ít, và báo trước với khách quen rằng món họ hay mua giờ nên đặt trước một hôm.
Giờ chốt đơn và tiền cọc: đặt luật rõ từ đầu
Giờ chốt đơn theo thời gian làm thật. Nếu một bánh kem cần nửa ngày để làm và để nguội, thì giờ chốt đơn phải trước đó đủ lâu, ví dụ chốt trước sáu giờ tối hôm trước cho đơn sáng hôm sau. Nhận đơn sát giờ để chiều khách thường dẫn tới làm vội, giao trễ.
Tiền cọc cho đơn làm theo yêu cầu. Món làm theo ý riêng của khách, như chữ trên bánh, khó bán lại cho người khác nếu khách không lấy. Thu một phần tiền khi nhận đơn là cách nhiều tiệm dùng. Nói rõ mức cọc và chuyện hoàn cọc khi khách huỷ, áp dụng như nhau cho mọi người.
Xác nhận lại đơn. Gửi lại cho khách đúng những gì đã đặt: món, cỡ, chữ, giờ lấy, tiền cọc. Phần lớn tranh cãi khi giao bánh đến từ việc hai bên nhớ khác nhau.
Giới hạn số đơn mỗi ngày. Biết tiệm làm được tối đa bao nhiêu đơn một ngày mà không trễ, và dừng nhận khi đủ. Từ chối một đơn còn đỡ hơn giao trễ một bữa sinh nhật.
Ghi luật ra một chỗ. Viết giờ chốt, mức cọc, cách huỷ thành vài dòng ngắn, ai nhận đơn cũng nói giống nhau. Luật thay đổi theo người nhận đơn là nguồn gây phiền với khách.
Những chỗ hay sai khi chuyển sang đặt trước
Một số sai lầm hay gặp, kèm lý do:
- Bỏ hẳn tủ làm sẵn: mất khách vãng lai, mà nhiều khách đặt trước sau này chính là người từng mua vãng lai rồi quen tiệm.
- Nhận đơn qua nhiều kênh mà không gom về một chỗ: đơn nằm rải rác ở điện thoại, sổ tay, tin nhắn, dễ sót, dễ trùng giờ.
- Không tính công trao đổi với khách: đơn theo yêu cầu có khi mất cả tiếng nói chuyện, chọn mẫu, sửa ý. Phần công này phải nằm trong giá.
- Hứa giờ giao quá sát: đường đông, bánh chưa kịp ổn định, khách chờ ở bữa tiệc.
- Không có cách xử lý đơn khách không đến lấy: nên quyết trước bánh đó sẽ bán lại thế nào, giữ bao lâu, cọc xử lý ra sao.
Cái không cần làm lúc đầu: ứng dụng đặt hàng riêng, trang giới thiệu cầu kỳ. Một cuốn sổ đơn chia theo ngày, mỗi đơn một dòng, cộng với điện thoại của tiệm là đủ cho vài chục đơn mỗi tuần.
Câu tự hỏi trước khi mở nhận đơn: nếu cuối tuần có mười đơn cùng lấy vào buổi chiều, tiệm mình có đủ tay, đủ tủ mát và đủ chỗ để bánh không? Nếu chưa, đặt giới hạn số đơn ngay từ đầu.
Giữ khách vãng lai khi đã bán theo đơn nhiều hơn
Khách vãng lai không chỉ là doanh thu trong ngày; họ là nguồn khách đặt trước sau này. Người ghé mua một miếng bánh hôm nay có thể là người đặt bánh sinh nhật cho con tháng sau. Vì vậy tủ làm sẵn, dù nhỏ đi, vẫn nên đầy đặn ở những giờ khách hay ghé.
Một cách được nhiều tiệm dùng là tập trung làm sẵn vào vài món dễ bán và để lâu được trong ngày, còn những món dễ hỏng hoặc làm tốn công thì chuyển hẳn sang đặt trước. Khách vãng lai vẫn luôn có thứ để mua, còn tiệm thì bớt được phần bỏ nặng nhất.
Thêm một việc nhỏ có tác dụng: khi khách vãng lai hỏi món không có sẵn, người bán giới thiệu cách đặt trước, giờ chốt đơn, và hỏi khách có muốn đặt cho lần sau không. Câu mẫu: "Hôm nay bánh này hết rồi anh ơi, anh đặt trước một hôm là mình làm kịp, cọc một phần thôi." Mỗi lần như vậy là một khách vãng lai có cơ hội thành khách đặt đều.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chuyển hẳn sang chỉ bán theo đơn đặt trước không?
Chỉ nên khi khách của tiệm gần như toàn mua theo dịp và đặt trước sẵn. Với phần lớn tiệm nhỏ, giữ một tủ làm sẵn nhỏ giúp giữ khách vãng lai, nguồn khách đặt trước của tương lai.
Tiền cọc khi nhận đặt trước nên thu bao nhiêu?
Không có mức chung. Món càng làm theo ý riêng, càng khó bán lại thì cọc càng nên cao. Quan trọng hơn là nói rõ mức cọc, cách hoàn khi huỷ và áp dụng như nhau cho mọi khách.
Khách đặt rồi không đến lấy thì xử lý thế nào?
Quyết trước một cách xử lý: giữ bánh tới giờ nào, sau đó bán lại với giá nào, cọc giữ lại ra sao. Nói cách xử lý này khi nhận đơn để khách biết trước, tránh tranh cãi.
Làm sao biết nên làm sẵn bao nhiêu mỗi ngày?
Ghi sổ bán hai tuần, tìm mức gần như ngày nào cũng bán hết, làm sẵn bằng mức đó. Mỗi tuần điều chỉnh thêm bớt một hai cái theo việc tủ hết sớm hay còn thừa.
Nhận đặt trước có cần thêm người không?
Lúc đầu thường không, nhưng lịch làm sẽ dồn vào những ngày nhiều đơn. Theo dõi vài tuần xem có ngày nào phải từ chối đơn hay làm quá giờ thường xuyên, khi đó mới tính tới người phụ theo ngày.