Tiệm dịch vụ nên chuyển dần sang bán sản phẩm khi thu nhập đã chạm trần giờ công của thợ, khách hỏi mua món bạn đang dùng, và bạn có tiền để giữ một lượng hàng nhỏ mà không ảnh hưởng việc chính. Cách an toàn là đi ba bậc: bán món đang dùng sẵn, rồi gói thành bộ, rồi mới tính đến hàng mang tên tiệm.
Bài này dành cho tiệm sửa xe, tiệm tóc, tiệm giặt ủi, xưởng sửa đồ điện, nơi thu nhập gắn chặt vào bàn tay người thợ. Bạn sẽ có một bảng so hai mô hình, một bảng tự kiểm tiền hàng trên kệ, cách nhận biết tiệm mình đã tới lúc chưa, ba bậc chuyển từng bước, và những chỗ hay làm hỏng việc. Ví dụ xuyên suốt là một tiệm sửa xe máy ở Đồng Nai, các con số đều là giả định.
Cái trần của mô hình dịch vụ
Tiệm dịch vụ bán thời gian và tay nghề. Một ngày chỉ có bấy nhiêu giờ, một thợ chỉ làm được bấy nhiêu xe, bấy nhiêu mái tóc. Khi lịch đã kín, muốn tăng thu nhập chỉ còn hai đường: tăng giá công hoặc thuê thêm thợ. Tăng giá thì khách quen so đo, thuê thợ thì phải tìm được người tay nghề đủ và giữ được họ. Đó là cái trần mà nhiều chủ tiệm cảm thấy sau vài năm làm ăn ổn định.
Bán sản phẩm phá cái trần đó ở một mức nhất định: một chai nhớt, một bộ má phanh, một chai dầu gội bán ra không cần thêm giờ công của thợ. Nhưng đổi lại, bạn bước vào một nghề khác: nghề giữ hàng, chọn hàng, xoay vòng tiền hàng. Thợ giỏi chưa chắc đã là người bán hàng giỏi, và tiệm sửa có lượng khách đều chưa chắc đã có lượng khách mua hàng.
Ví dụ giả định: tiệm sửa xe ở Đồng Nai có hai thợ, mỗi ngày làm khoảng hai mươi lăm xe, tiền công trung bình mỗi xe khoảng 80 nghìn đồng. Lịch đã kín giờ cao điểm, chủ tiệm không muốn thuê thêm thợ vì khó tìm người tin được. Khách thì hay hỏi mua nhớt, bugi, lốp để tự thay hoặc thay ngay tại tiệm. Đây là điểm xuất phát để cân nhắc đổi. Lưu ý chủ tiệm này không muốn bỏ nghề sửa, chỉ muốn có thêm một nguồn thu không phụ thuộc hoàn toàn vào hai đôi tay thợ.
So hai mô hình trên cùng một tiệm
Đặt hai mô hình cạnh nhau theo những thứ chủ tiệm thật sự lo hằng ngày.
| Tiêu chí | Làm dịch vụ | Bán sản phẩm |
|---|---|---|
| Thứ bạn bán | Giờ công, tay nghề, sự tin tưởng | Món hàng cụ thể, so được giá |
| Tiền cần bỏ trước | Ít, chủ yếu đồ nghề | Nhiều hơn, vì phải giữ hàng |
| Lãi mỗi lần bán | Cao trên công, nhưng giới hạn bởi số giờ | Thấp hơn trên mỗi món, nhưng không tốn giờ thợ |
| Rủi ro chính | Thợ nghỉ, thợ ốm, khách đi tiệm khác | Hàng tồn, hàng lỗi, bị so giá với nơi bán rẻ |
| Cái khách tin | Bàn tay người thợ | Món hàng và lời giới thiệu của tiệm |
| Việc giấy tờ | Đơn giản hơn | Cần nguồn hàng rõ, hoá đơn khi nhập |
Điểm mấu chốt trong bảng là dòng cuối cùng về lòng tin. Khách mua hàng ở tiệm dịch vụ vì tin người thợ đã chọn giúp họ, chứ không phải vì tiệm bán rẻ nhất. Vì vậy hướng đúng thường là bán sản phẩm liên quan chặt tới dịch vụ, chứ không mở thêm một gian hàng bán đủ thứ.
Dấu hiệu tiệm đã tới lúc nên bán thêm sản phẩm
Đánh dấu những dòng đúng với tiệm mình. Càng nhiều dòng đúng, càng đáng thử.
- Lịch thợ đã kín giờ cao điểm ít nhất ba tháng liền, khách phải chờ hoặc hẹn hôm khác.
- Mỗi tuần có nhiều khách hỏi mua món bạn đang dùng khi làm cho họ: loại nhớt, loại dầu gội, loại keo.
- Bạn đã quen một hai nguồn hàng có hàng thật, nhập được số lượng nhỏ.
- Tiệm có một góc trống đủ để kệ hàng mà không chắn lối làm việc.
- Có một người trong nhà hoặc trong tiệm không phải thợ chính có thể đứng bán, ghi sổ hàng.
- Bạn có một khoản tiền riêng, mất đi cũng không làm tiệm thiếu tiền mua đồ nghề hay trả lương.
Nếu dòng thứ hai không đúng, tức là khách không hỏi mua, đừng vội bày hàng. Khi khách không có nhu cầu tự nhiên, bạn sẽ phải đẩy bán, mà đẩy bán ở tiệm dịch vụ rất dễ làm khách nghĩ thợ đang tìm cách moi tiền. Lòng tin mất đi thì cả phần dịch vụ cũng bị ảnh hưởng.
Ba bậc chuyển, mỗi bậc một điểm dừng
Mỗi bậc chỉ nên bước lên khi bậc trước đã có lãi và không làm rối phần dịch vụ.
- Bậc một, bán món đang dùng sẵn: chọn năm đến tám món tiệm vẫn dùng hằng ngày, bày một kệ nhỏ, bán cho khách tự hỏi. Tiệm sửa xe trong ví dụ bắt đầu với nhớt, bugi, bóng đèn, má phanh. Theo dõi hai tháng: món nào bán đều, món nào nằm im.
- Bậc hai, gói thành bộ gắn với dịch vụ: ví dụ "thay nhớt kèm kiểm tra phanh", "bộ chăm xe trước mùa mưa". Khách mua bộ dễ hơn mua lẻ từng món, còn tiệm thì bán được hàng mà không phải đẩy. Đây cũng là lúc bạn biết món nào thật sự có lãi.
- Bậc ba, cân nhắc bán cho người không dùng dịch vụ: bán phụ tùng cho người tự sửa, bán sản phẩm chăm sóc cho khách không cắt tóc ở tiệm. Lúc này tiệm bắt đầu cạnh tranh với cửa hàng chuyên bán hàng, nên phải tính giá, tồn kho, nguồn hàng kỹ hơn nhiều.
- Điểm dừng sau mỗi bậc: nếu lãi từ hàng không đủ bù công đứng bán và tiền nằm ở kệ, hãy dừng ở bậc đó. Nhiều tiệm chỉ cần bậc một hoặc bậc hai là đủ để tăng thu nhập mà không biến mình thành tiệm bán hàng.
Với tiệm sửa xe trong ví dụ, giả sử sau ba tháng ở bậc một, mỗi tháng bán thêm được khoảng 15 triệu tiền hàng với lãi gộp khoảng 20 phần trăm, tức là thêm 3 triệu, trong khi tiền nằm ở kệ khoảng 10 triệu. Đó là mức đáng giữ, nhưng chưa đủ để bỏ tiền thuê thêm mặt bằng cho bậc ba.
Bảng tự kiểm hàng trên kệ mỗi cuối tháng
Phần bán hàng chỉ có ý nghĩa khi tiền xoay được. Mỗi cuối tháng, ngồi mười lăm phút điền bảng này cho từng món, số dưới đây là ví dụ giả định cho tiệm sửa xe.
| Món | Tiền hàng còn trên kệ | Bán được trong tháng | Nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Nhớt loại thường | 2 triệu | 6 triệu | Giữ, nhập đều theo tuần |
| Bugi | 0,5 triệu | 1,2 triệu | Giữ, lượng nhỏ |
| Lốp xe | 5 triệu | 1,5 triệu | Ngừng nhập thêm, bán hết rồi tính lại |
| Phụ kiện trang trí | 2,5 triệu | 0,3 triệu | Thôi bày, trả lại hoặc bán xả nếu được |
Quy tắc dễ nhớ: món nào tiền nằm trên kệ nhiều hơn số bán được trong một tháng là món đang giữ tiền của tiệm. Một hai món như vậy không sao, nhưng nếu phần lớn kệ hàng thuộc loại này thì tiệm đang dùng tiền đồ nghề, tiền lương để nuôi kho.
Đừng ngại bỏ món. Kệ hàng của tiệm dịch vụ nên nhỏ và chạy, không cần đầy đủ. Khách cần món tiệm không có thì thợ ghi lại vào một trang riêng ở cuối sổ hàng, nếu nhiều người cùng hỏi một món trong một tháng thì lúc đó mới đưa vào kệ. Danh sách món khách hỏi mà tiệm chưa có chính là nguồn gợi ý nhập hàng tốt nhất, tốt hơn lời mời của người chào hàng.
Những chỗ hay làm hỏng việc
Nhập nhiều vì được giá tốt. Nhà cung cấp hay mời lấy cả thùng, cả lô để được giá rẻ hơn. Với tiệm mới bán, hàng nằm kho lâu thì phần giá rẻ đó không bù được tiền chôn. Nhập ít, nhập thường xuyên lúc đầu.
Thợ chính kiêm luôn bán hàng. Đang làm dở xe mà phải lau tay ra tính tiền một chai nhớt thì cả hai việc đều chậm. Nếu được, giao phần bán cho người khác trong tiệm.
Bán món tiệm không tin. Đưa hàng lên kệ chỉ vì lãi cao trong khi chính thợ không dùng là rủi ro lớn. Một món lỗi bán ra ở tiệm sửa xe hay tiệm tóc kéo theo lời chê cả tay nghề.
Không ghi sổ hàng riêng. Tiền hàng lẫn với tiền công thì cuối tháng không biết phần nào có lời. Một cuốn sổ nhập xuất đơn giản, mỗi món một dòng, là đủ cho bậc một.
Bỏ quên nguồn gốc hàng. Hàng không rõ nguồn, không có hoá đơn khi nhập dễ gặp rắc rối khi bị kiểm tra và khi khách khiếu nại. Hỏi kế toán về chuyện hoá đơn đầu vào trước khi nhập lô đầu tiên.
Giữ chất dịch vụ khi đã bán hàng
Cái làm tiệm dịch vụ có khách là người thợ được tin. Khi bắt đầu bán hàng, nguy cơ lớn nhất là khách cảm thấy mỗi lần đến tiệm đều bị mời mua thêm. Một nguyên tắc đơn giản giữ được lòng tin: thợ chỉ nói về món hàng khi nó thật sự cần cho chiếc xe, mái tóc, cái máy của khách, và nói rõ khách có thể mua ở đâu cũng được. Câu mẫu: "Má phanh của anh mòn rồi, tiệm có sẵn loại này, hoặc anh mua chỗ khác mang tới mình thay cũng được."
Nghe như tự làm mất đơn, nhưng thực tế khách được đối xử như vậy thường mua ngay tại tiệm và quay lại lần sau. Còn khách thấy bị ép thì đi luôn cả phần dịch vụ, và đó mới là phần lãi chính.
Thêm một việc nhỏ: mỗi tháng hỏi khách quen vài câu xem họ thấy tiệm có thay đổi gì không, có phải chờ lâu hơn không, có thấy phiền khi được giới thiệu hàng không. Câu trả lời thật thà của vài khách quen đáng giá hơn mọi con số doanh thu hàng trong giai đoạn đầu.
Câu hỏi thường gặp
Bán thêm sản phẩm có cần đăng ký thêm ngành nghề không?
Nguyên tắc là các hoạt động kinh doanh thực tế phải nằm trong ngành nghề đã đăng ký. Khi thêm phần bán hàng, bạn nên hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh xem có cần bổ sung không và hỏi kế toán về hoá đơn, kê khai.
Nên bắt đầu với bao nhiêu món hàng?
Năm đến tám món là đủ cho giai đoạn đầu, chọn những món tiệm đang dùng hằng ngày và khách hay hỏi. Ít món giúp bạn theo dõi được món nào bán đều, món nào nằm im, mà không chôn nhiều tiền.
Giá bán ở tiệm có cần rẻ hơn cửa hàng chuyên không?
Không nhất thiết. Khách mua ở tiệm dịch vụ vì tiện và vì tin thợ đã chọn đúng món. Giá chỉ cần hợp lý, không chênh quá xa so với nơi khác, và tiệm nói rõ khách có quyền tự mua ở chỗ khác.
Có nên làm sản phẩm mang tên tiệm không?
Chỉ nên tính khi đã qua hai bậc đầu, có lượng khách mua đều và hiểu rõ nguồn sản xuất. Hàng mang tên tiệm kéo theo trách nhiệm chất lượng, nhãn hàng hoá và nhiều giấy tờ hơn, nên hỏi người có chuyên môn trước.
Làm sao biết phần bán hàng có thật sự có lãi?
Ghi riêng tiền nhập, tiền bán, hàng còn trên kệ mỗi cuối tháng. Lấy tiền bán trừ tiền vốn của số hàng đã bán, rồi trừ tiếp công người đứng bán. Phần còn lại mới là lãi, và nên so với số tiền đang nằm ở kệ.