Hộ kinh doanh nên tính chuyển thành công ty khi có ít nhất một lý do thật sự: khách lớn đòi ký hợp đồng và hoá đơn với pháp nhân, muốn góp vốn với người ngoài gia đình, hoặc quy mô nợ, hàng, hợp đồng đã đủ lớn để cần tách rủi ro khỏi tài sản riêng. Nếu chỉ vì nghe nói "lên công ty cho chuyên nghiệp", cái giá sổ sách và thời gian thường lớn hơn cái được.
Bài này không hướng dẫn thủ tục, vì quy định có thể thay đổi và mỗi trường hợp khác nhau. Bài giúp bạn tự trả lời câu hỏi có nên đổi không bằng một bảng so sánh theo nguyên tắc, một danh sách lý do đáng và lý do chưa đáng, chi phí phải lường trước, và những câu nên mang đi hỏi kế toán, cơ quan đăng ký kinh doanh, cơ quan thuế.
Khác nhau theo nguyên tắc giữa hai hình thức
Bảng dưới đây chỉ nêu nguyên tắc chung để bạn hình dung, không thay cho tư vấn. Chi tiết và quy định hiện hành cần hỏi kế toán hoặc luật sư.
| Điểm so sánh | Hộ kinh doanh | Công ty (ví dụ công ty trách nhiệm hữu hạn) |
|---|---|---|
| Tư cách | Không có tư cách pháp nhân, gắn với cá nhân hoặc gia đình đứng tên | Là pháp nhân, tách khỏi người góp vốn |
| Trách nhiệm với nợ | Chủ hộ chịu bằng toàn bộ tài sản của mình | Thường giới hạn trong phạm vi vốn góp, trừ những trường hợp pháp luật quy định khác |
| Góp vốn với người ngoài | Khó làm rõ phần ai, quyền ai | Có cơ chế ghi nhận phần vốn, quyền biểu quyết |
| Sổ sách, kế toán | Đơn giản hơn | Phải có chế độ kế toán, báo cáo theo quy định |
| Khách là doanh nghiệp, cơ quan | Có khi khó ký hợp đồng lớn | Thuận lợi hơn khi đấu thầu, ký hợp đồng khung |
| Chi phí duy trì hằng năm | Thấp hơn | Cao hơn: kế toán, chữ ký số, hoá đơn điện tử, báo cáo |
Chính sách thuế với hộ kinh doanh đã và đang thay đổi theo hướng tự kê khai nhiều hơn, nên khoảng cách sổ sách giữa hai hình thức có thể hẹp lại. Đây chính là lý do bạn cần hỏi cơ quan thuế quy định áp dụng cho hộ mình ở thời điểm hiện tại, thay vì quyết theo lời kể của người quen đã đổi từ vài năm trước.
Lý do đáng để đổi
Khách lớn yêu cầu. Một trường học, một công ty, một chuỗi cửa hàng muốn mua đều đặn nhưng chỉ ký hợp đồng với pháp nhân và cần hoá đơn theo cách của họ. Nếu khách đó chiếm phần đáng kể doanh thu tương lai, đây là lý do mạnh nhất.
Góp vốn với người ngoài gia đình. Khi có bạn bè hay người quen góp tiền, hình thức công ty giúp ghi rõ ai góp bao nhiêu, ai quyết gì, ai được chia gì. Làm chung dưới tên một hộ kinh doanh thì tất cả dồn lên người đứng tên, rất dễ thành chuyện khi có bất đồng.
Rủi ro đã đủ lớn để cần tách. Khi tiệm ký hợp đồng có giá trị lớn, nhập hàng nợ nhiều, có trách nhiệm với khách nếu sản phẩm lỗi, việc tách tài sản kinh doanh khỏi nhà cửa của gia đình đáng được cân nhắc nghiêm túc. Mức độ bảo vệ cụ thể nên hỏi luật sư.
Chuẩn bị chuyển giao. Khi muốn sau này giao lại cho con hoặc cho người khác, phần vốn trong công ty chuyển nhượng rõ ràng hơn là giao một hộ kinh doanh gắn với tên một người.
Lý do chưa đáng, hoặc chưa đủ một mình
Những lý do dưới đây hay được nhắc nhưng thường không đủ để gánh thêm chi phí và công sức.
- "Lên công ty cho chuyên nghiệp": khách lẻ hầu như không quan tâm tiệm là hộ hay công ty, họ quan tâm món hàng và cách phục vụ.
- "Để được vay dễ hơn": lý do này dễ dẫn tới quyết định vay khi chưa cần. Chuyện tiền vốn nên tính riêng, không nên là động cơ đổi hình thức.
- "Người quen đổi rồi thấy tốt": mỗi tiệm có quy mô, khách, ngành hàng khác nhau, cách làm hợp với họ chưa chắc hợp với mình.
- "Để có con dấu, có văn phòng": những thứ này không làm tăng doanh thu.
- "Để trả thuế ít đi": nghĩa vụ thuế phụ thuộc quy định cụ thể và cách kinh doanh; chỉ kế toán có thông tin đầy đủ mới tính được, đừng quyết theo lời đồn.
Nếu lý do của bạn chỉ nằm trong danh sách này, cứ giữ hộ kinh doanh, làm sổ sách cho gọn, tách tiền nhà với tiền tiệm. Khi một lý do ở phần trên xuất hiện, lúc đó tính tiếp cũng chưa muộn.
Chi phí và công sức phải lường trước
Ước tính trên giấy những khoản sẽ phát sinh hằng năm. Mức cụ thể tuỳ nơi, tuỳ dịch vụ bạn chọn, nên hỏi giá thật trước khi quyết.
| Khoản | Ghi chú | Tiệm mình ước tính |
|---|---|---|
| Dịch vụ kế toán hoặc người làm sổ sách | Khoản đều đặn hằng tháng, không nên tiết kiệm bằng cách tự làm khi chưa rành | ... |
| Hoá đơn điện tử, chữ ký số | Có phí duy trì hằng năm | ... |
| Thời gian của chủ | Đọc, ký, đối chiếu chứng từ mỗi tháng | ... giờ mỗi tháng |
| Thay đổi giấy tờ, biển hiệu, hợp đồng cũ | Làm một lần lúc chuyển | ... |
| Chi phí với người lao động | Hợp đồng, bảo hiểm theo quy định với người làm | ... |
Sau khi điền, so tổng số này với phần doanh thu hoặc lãi bạn dự kiến có thêm nhờ đổi hình thức, ví dụ hợp đồng với khách lớn. Nếu lãi thêm không vượt rõ chi phí, hãy chờ.
Ví dụ giả định: một xưởng làm bánh ở Huế được một chuỗi trường học mời cung cấp bánh hằng ngày, khách yêu cầu hợp đồng với pháp nhân. Lãi gộp ước tính từ hợp đồng này đủ trả vài lần chi phí kế toán một năm. Với xưởng này, đổi là hợp lý. Một quán nước cùng phố, khách đều là khách lẻ, thì không có lý do gì để đổi.
Ba hiểu lầm hay gặp khi bàn chuyện lên công ty
Lên công ty là hết lo nợ cá nhân. Trách nhiệm hữu hạn có giới hạn của nó. Nếu chủ tiệm ký bảo lãnh cá nhân cho khoản nợ của công ty, hoặc dùng tiền công ty lẫn với tiền nhà, ranh giới có thể không còn rõ. Đây là chỗ cần luật sư giải thích theo trường hợp cụ thể của bạn, đừng tự suy.
Có công ty thì khách tự tìm đến. Hình thức pháp lý không làm thêm khách. Khách lẻ vẫn chọn theo món, giá và cách phục vụ. Chỉ nhóm khách là doanh nghiệp, cơ quan mới quan tâm bạn là hộ hay công ty, và nhóm này cũng cần thời gian để tiếp cận.
Đổi xong là xong. Đổi hình thức là bắt đầu một nếp làm việc mới: chứng từ đi kèm mỗi khoản chi, báo cáo đúng hạn, hợp đồng với người làm, tách tiền rõ ràng. Tiệm quen làm theo trí nhớ của chủ cần vài tháng để quen nếp mới, và trong thời gian đó dễ sai sót nhất.
Câu tự kiểm sau khi đọc ba ý trên. Lấy một tờ giấy, viết ra một dòng: "Mình đổi để làm được việc gì mà hiện giờ không làm được?" Nếu dòng đó cụ thể, ví dụ ký được hợp đồng với một khách đã có tên, hoặc nhận được tiền góp của một người đã thoả thuận, thì đáng đi tiếp. Nếu dòng đó chung chung, cứ chờ thêm vài tháng, ghi sổ cho gọn, và viết lại dòng đó khi có một khách hay một người góp vốn cụ thể.
Những câu mang đi hỏi trước khi quyết
Mang theo sổ doanh thu một năm và danh sách khách lớn, rồi hỏi đúng người.
- Hỏi kế toán: với doanh thu và cách bán hiện tại, nghĩa vụ thuế và sổ sách của mình sẽ thay đổi thế nào khi là hộ và khi là công ty; mỗi tháng cần làm những việc gì.
- Hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh: có thể chuyển trực tiếp từ hộ kinh doanh sang doanh nghiệp không, cần chuẩn bị những gì, hộ kinh doanh cũ xử lý ra sao.
- Hỏi cơ quan thuế: các khoản thuế của hộ đã kê khai đầy đủ chưa, có gì cần hoàn tất trước khi chuyển.
- Hỏi luật sư nếu có góp vốn với người ngoài: điều lệ công ty, tỷ lệ vốn, quyền quyết định, cách rút vốn khi có người muốn nghỉ.
- Hỏi chính khách lớn: họ cần chính xác loại giấy tờ nào, thời hạn hợp đồng bao lâu, có cam kết lượng mua không.
Ghi lại câu trả lời trên cùng một tờ giấy. Nhiều chủ tiệm sau khi hỏi xong mới nhận ra chưa cần đổi, hoặc nhận ra cần đổi sớm hơn mình nghĩ. Cả hai đều tốt hơn quyết theo cảm giác.
Sau khi đổi: ba việc giữ tiệm không rối
Nếu đã quyết chuyển, việc đầu tiên là tách hẳn tài khoản: tiền của công ty không dùng chi tiêu gia đình, tiền nhà không trả nợ hàng của công ty. Hộ kinh doanh quen trộn hai thứ này, nhưng với công ty, việc trộn tiền làm sổ sách sai và có thể gây rắc rối khi bị kiểm tra.
Việc thứ hai là báo cho khách, nhà cung cấp, người làm về thay đổi: tên trên hoá đơn, tên trên hợp đồng, cách thanh toán. Nhà cung cấp quen giao hàng cho hộ cần biết từ nay xuất hoá đơn cho ai. Người làm cần được giải thích hợp đồng mới, nếu có.
Việc thứ ba là đặt một buổi cố định mỗi tháng để xem sổ với kế toán, dù chỉ ba mươi phút. Nhiều chủ tiệm giao hết cho kế toán rồi không xem gì, tới khi có thông báo nhắc nghĩa vụ mới biết có vấn đề. Mình là người chịu trách nhiệm cuối cùng, nên mình phải hiểu con số của chính công ty mình.
Câu hỏi thường gặp
Hộ kinh doanh có được chuyển thẳng thành công ty không?
Pháp luật có quy định về việc đăng ký doanh nghiệp từ hộ kinh doanh. Điều kiện và hồ sơ cụ thể có thể thay đổi theo thời gian, nên bạn hỏi trực tiếp cơ quan đăng ký kinh doanh nơi mình hoạt động để có hướng dẫn đúng.
Lên công ty có phải lúc nào cũng tốn hơn không?
Thường chi phí sổ sách, kế toán, hoá đơn của công ty cao hơn hộ kinh doanh. Nhưng nếu nhờ đó ký được hợp đồng lớn hoặc góp vốn rõ ràng, phần được có thể lớn hơn. Hãy tính bằng con số của chính tiệm mình.
Làm chung với bạn thì nên giữ hộ kinh doanh hay lập công ty?
Khi có người ngoài gia đình góp vốn, hình thức công ty thường giúp ghi rõ phần vốn và quyền của từng người. Dù chọn hình thức nào, nên có thoả thuận bằng văn bản và hỏi luật sư trước khi góp tiền.
Đổi sang công ty rồi có quay lại hộ kinh doanh được không?
Việc đóng một công ty để quay về hộ kinh doanh có thủ tục riêng, thường phức tạp và mất thời gian hơn lúc mở. Vì vậy nên cân nhắc kỹ trước khi đổi, đừng đổi để thử.
Có cần thuê kế toán ngay khi lập công ty không?
Nên có người làm sổ sách hiểu quy định ngay từ đầu, có thể là dịch vụ kế toán thuê ngoài. Sai sót sổ sách những tháng đầu thường tốn công sửa hơn nhiều so với chi phí thuê người làm đúng ngay.