Để công thức và cách làm của tiệm không mất theo người chủ, cần một cuốn sổ tay vận hành ghi ba thứ: công thức có định lượng bằng cân và dấu hiệu nhận biết, quy trình hằng ngày và theo mùa, và danh sách mẹo xử lý khi có sự cố. Viết trong khoảng ba mươi ngày, mỗi ngày một ít, rồi đưa cho người khác làm thử theo đúng bản ghi. Làm ra giống thì mới coi là ghi xong.
Nhiều chủ tiệm nghĩ mình nhớ hết, cần thì chỉ lại. Nhưng chuyển giao thường xảy ra lúc không ngờ: ốm, tai nạn, con phải về gấp. Phần dưới là cách chọn thứ cần ghi trước, cách ghi công thức để người khác dùng được, lịch ba mươi ngày cho một tiệm bánh nhỏ, cách thử bản ghi và chuyện ai được xem cuốn sổ.
Ghi gì trước: thứ chỉ một mình chủ biết
Không cần ghi tất cả mọi thứ trong tiệm. Ưu tiên những thứ mà nếu chủ vắng một tháng thì không ai trong tiệm làm được. Lấy giấy, chia hai cột: việc ai cũng làm được và việc chỉ mình biết. Cột thứ hai là danh sách cần ghi trước, thường gồm:
- Công thức món bán chạy nhất, nhất là phần pha nước, ủ bột, nêm nếm mà chủ vẫn tự làm.
- Cách chọn nguyên liệu: nhìn thế nào là đạt, mùa nào nguyên liệu khác đi và phải chỉnh gì.
- Mối hàng: ai bán gì, giá thường bao nhiêu, ai cho nợ, ai giao sớm, ai phải gọi trước mấy ngày.
- Thiết bị: máy nào hay hỏng chỗ nào, thợ nào sửa được, mẹo chạy tạm khi máy trục trặc.
- Việc theo mùa: tháng nào phải làm thêm hàng, tháng nào nghỉ, dịp lễ chuẩn bị trước bao lâu.
- Khách đặc biệt: khách sỉ, khách đặt định kỳ, khách có yêu cầu riêng.
- Giấy tờ: hợp đồng thuê mặt bằng để đâu, hạn đóng thuế, tài khoản nhận tiền.
Cột đầu chỉ cần ghi tên việc và người đang làm. Ghi kỹ cột đầu trước là lỗi thường gặp: tốn công cho thứ ai cũng biết, tới phần khó thì đã nản.
Ví dụ giả định: tiệm bánh nhà làm ở Huế
Ví dụ: cô Lan có tiệm bánh nhỏ ở Huế, làm bánh bông lan, bánh su, bánh kem theo đơn và giao cho vài quán cà phê. Công thức là của cô tự chỉnh qua hai mươi năm, chưa bao giờ ghi ra. Hai nhân viên làm theo sự chỉ dẫn hằng ngày của cô. Con gái cô học ngành khác nhưng có thể về tiếp trong vài năm tới.
Một lần cô phải nằm viện hai tuần. Nhân viên làm bánh su bị xẹp liên tục, bánh kem thì kem không đứng. Gọi điện hỏi thì cô nói "cho bột vừa vừa, đánh tới khi thấy được là được". Hai tuần đó tiệm phải từ chối gần hết đơn của các quán.
Ra viện, cô quyết định ghi lại. Cô không viết một lúc mà mỗi ngày làm bánh thì để nhân viên cân lại từng thứ cô cho vào, ghi số gam, chụp ảnh bột ở từng giai đoạn, ghi nhiệt độ lò và thời gian. Sau một tháng, cô có bản ghi cho tám loại bánh chính. Cô nghỉ thử ba ngày, để nhân viên làm theo bản ghi, rồi về nếm và sửa lại những chỗ ghi chưa rõ.
Cách ghi công thức để người khác làm ra giống
Đổi mọi đơn vị sang cân và đo. "Một chén bột", "một nắm đường" mỗi người hiểu một kiểu. Lần đầu ghi, để người khác cân lại từng thứ chủ cho vào theo thói quen, rồi ghi số gam, số mililít.
Ghi dấu hiệu nhận biết, không chỉ thời gian. Lò mỗi ngày nóng khác nhau, bột mỗi mẻ ẩm khác nhau. Ngoài "nướng 25 phút", ghi thêm "mặt bánh vàng đều, ấn nhẹ thấy đàn hồi". Chụp ảnh từng giai đoạn để so.
Ghi lý do của từng bước khó. Vì sao phải rây bột hai lần, vì sao trứng phải để nhiệt độ phòng. Người làm hiểu lý do thì khi gặp tình huống lạ sẽ tự chỉnh được, không chỉ làm máy móc.
Ghi lỗi thường gặp và cách sửa. Bánh xẹp vì mở lò sớm, kem tách nước vì đánh quá tay. Phần này thường quý hơn cả công thức, vì đó là thứ chủ học được qua nhiều năm làm hỏng.
Ghi chỉnh theo mùa. Mùa mưa ở miền Trung ẩm, bột cần ít nước hơn; mùa nóng kem chảy nhanh hơn. Ghi rõ chỉnh bao nhiêu và khi nào.
Ghi cả phần không làm. Những thứ chủ đã thử và bỏ vì không hợp cũng nên ghi một dòng: đã thử thay bơ bằng loại rẻ hơn, khách chê; đã thử nướng nhiệt cao cho nhanh, bánh khô. Người kế nghiệp đỡ mất công thử lại những đường chủ đã đi qua.
Một công thức một trang. Đầu trang là tên và lượng ra mỗi mẻ, giữa là nguyên liệu và các bước, cuối trang là lỗi thường gặp. Ai mở ra cũng đọc được trong vài phút.
Lịch ba mươi ngày cho một tiệm nhỏ
Lịch dưới đây làm cho tiệm bánh trong ví dụ; tiệm khác giữ nhịp bốn tuần, thay nội dung. Mỗi ngày chỉ cần khoảng ba mươi phút cuối ca, quan trọng là đều.
| Tuần | Ghi gì | Ai ghi, ai kiểm | Xong khi |
|---|---|---|---|
| Tuần 1 | Danh sách việc chỉ chủ biết; ba công thức bán chạy nhất | Nhân viên cân và ghi, chủ đọc lại | Ba công thức có định lượng và ảnh từng bước |
| Tuần 2 | Các công thức còn lại; lỗi thường gặp của từng món | Chủ nói, nhân viên ghi | Mỗi món có phần lỗi và cách sửa |
| Tuần 3 | Quy trình mở và đóng cửa; mối hàng; thiết bị | Chủ ghi, người làm lâu nhất góp ý | Một người mới đọc là làm được ca sáng |
| Tuần 4 | Việc theo mùa; khách đặc biệt; giấy tờ cần biết | Chủ ghi riêng | Có danh sách việc từng tháng trong năm |
| Sau 30 ngày | Thử bản ghi: chủ vắng, người khác làm theo | Nhân viên làm, chủ nếm và sửa | Sản phẩm ra giống, không phải gọi hỏi |
Đừng chờ có thời gian rảnh mới ghi. Tiệm nhỏ hiếm khi có tuần nào rảnh; ghi ít mỗi ngày bền hơn định dành nguyên một tuần mà rồi không bao giờ tới.
Quy trình mở và đóng cửa: ghi theo thứ tự thời gian
Phần quy trình hằng ngày nên ghi như một chuỗi việc theo giờ, không ghi theo nhóm việc. Người mới mở sổ ra lúc sáu giờ sáng cần biết việc đầu tiên là gì, việc thứ hai là gì, chứ không cần đọc một trang về vệ sinh rồi một trang khác về thiết bị. Với tiệm bánh trong ví dụ, ca sáng có thể ghi: mở cửa, bật lò cho nóng trước, lấy bột ủ từ tủ mát ra, kiểm hàng giao hôm qua còn bao nhiêu, xem đơn đặt trong ngày, chia việc cho từng người.
Ca tối ghi ngược lại: kiểm hàng còn trên kệ, ghi số bánh bỏ, chuẩn bị bột ủ cho sáng mai, vệ sinh máy đánh trứng và khay, đếm tiền, tắt lò và khoá ga, khoá cửa. Ghi cả những việc tưởng hiển nhiên như khoá ga, vì đó chính là việc người mới hay quên khi mệt cuối ngày.
Ở cuối phần quy trình, nên có một trang "khi có chuyện": mất điện thì bánh trong lò xử lý thế nào, lò không nóng thì gọi ai, nhân viên nghỉ đột xuất thì món nào tạm ngưng nhận đơn. Trang này ngắn nhưng là trang được mở ra nhiều nhất trong những ngày chủ vắng.
Thử bản ghi: cách duy nhất biết mình ghi đủ chưa
Chủ tiệm đọc lại bản ghi của mình luôn thấy đủ, vì đầu óc tự điền phần thiếu. Chỉ khi người khác làm theo mới lộ chỗ hổng.
- Chọn một người chưa làm món đó bao giờ, hoặc làm ít nhất trong tiệm.
- Đưa bản ghi, dặn chỉ làm theo giấy, không hỏi chủ, chỗ nào không hiểu thì đánh dấu.
- Chủ ra khỏi bếp, không đứng nhìn, không nhắc.
- Nếm, xem thành phẩm, so với ảnh mẫu. Ghi những chỗ khác biệt.
- Ngồi với người làm, đi lại từng chỗ đánh dấu, sửa bản ghi ngay tại chỗ.
- Làm lại lần hai với người khác. Khi hai người làm ra giống nhau và giống của chủ thì coi như xong món đó.
Bước khó nhất là bước ba. Nhiều chủ tiệm không chịu được cảnh đứng ngoài nhìn người khác làm sai, nhưng nhắc một câu là mất luôn cơ hội tìm ra chỗ bản ghi còn thiếu.
Món nào qua được hai lần thử thì ghi ngày thử và tên người làm ở góc trang. Sau này nhìn vào sẽ biết bản ghi nào đã được kiểm, bản nào mới chỉ là chủ viết ra từ trí nhớ và cần thử lại trước khi giao cho người mới.
Cất cuốn sổ ở đâu và ai được xem
Cuốn sổ là tài sản của tiệm, nên có ít nhất hai bản cất ở hai chỗ khác nhau, một bản giấy để trong tiệm và một bản ở nhà hoặc do người thân giữ. Nếu chụp ảnh lưu trên điện thoại, nên có thêm một bản trên máy khác. Cháy tiệm, mất điện thoại, hỏng ổ cứng đều là chuyện có thể xảy ra.
Chuyện ai được xem là chỗ chủ tiệm hay băn khoăn nhất. Một cách làm là tách sổ thành hai phần. Phần quy trình hằng ngày, mở đóng cửa, thiết bị, việc theo mùa thì nhân viên đều được xem, vì họ cần nó để làm. Phần công thức lõi, mối hàng và giá nhập thì chỉ chủ và người kế nghiệp giữ; nhân viên chỉ được giao công thức của món mình làm.
Nếu lo nhân viên mang công thức đi, có thể bàn với luật sư hoặc người am hiểu pháp luật về việc đưa điều khoản bảo mật vào hợp đồng lao động. Tuy vậy, bảo vệ chắc nhất thường không phải giấy tờ mà là giữ người: nhân viên được đối xử tốt ít khi rời đi để mở tiệm cạnh tranh. Và nhớ rằng một tiệm sống được không chỉ nhờ công thức, mà nhờ khách quen, cách phục vụ và sự đều tay qua nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Có cần ghi lại công thức khi tiệm chỉ có mình chủ làm?
Càng cần. Tiệm chỉ có chủ làm là tiệm dễ đóng cửa nhất khi chủ ốm hoặc gặp chuyện. Bản ghi giúp người nhà hay người được thuê tạm có thể làm tiếp vài tuần thay vì phải đóng tiệm.
Ghi công thức bằng tay hay đánh máy thì tốt hơn?
Cách nào cũng được, miễn có ít nhất hai bản cất ở hai nơi. Bản giấy tiện mở ra trong bếp, bản trên máy dễ sửa và chia sẻ. Nhiều tiệm làm bản giấy trước rồi chụp lại để lưu.
Nhân viên có nên được xem toàn bộ công thức không?
Thường nên tách. Quy trình hằng ngày thì nhân viên cần biết để làm. Công thức lõi, mối hàng và giá nhập thì chỉ chủ và người kế nghiệp giữ, nhân viên chỉ được giao phần món mình đảm nhận.
Làm sao ghi được những thứ làm theo cảm giác như nêm nếm?
Để người khác cân lại mỗi lần chủ nêm, sau vài lần sẽ thấy một khoảng định lượng. Ghi khoảng đó kèm dấu hiệu nếm, nhìn, ngửi để nhận biết, và ghi khi nào phải chỉnh theo nguyên liệu hay thời tiết.
Bao lâu thì nên cập nhật sổ tay vận hành một lần?
Mỗi khi đổi công thức, đổi mối hàng hay mua thiết bị mới thì sửa ngay. Ngoài ra nên đọc lại toàn bộ mỗi năm một lần, thường vào đầu mùa vắng khách, để bỏ chỗ đã cũ và thêm chỗ còn thiếu.