Muốn lùi lại mà tiệm không loạn, chủ tiệm nên giao quyền theo từng việc và theo bốn mức: quản lý làm theo chỉ dẫn, quản lý đề xuất rồi chủ duyệt, quản lý làm rồi báo, quản lý tự quyết. Mỗi việc bắt đầu ở mức thấp, lên mức khi quản lý đã làm đúng vài lần liên tiếp. Tiền chi ra thì có hạn mức rõ bằng con số, không giao kiểu "việc nhỏ thì em cứ làm".
Cách này dùng được khi chủ muốn nghỉ bớt vì tuổi tác, vì con chưa sẵn sàng, hay vì muốn có thời gian lo việc khác. Phần dưới giải thích bốn mức, một ví dụ giả định với quán cà phê ở Đà Nẵng, bảng phân quyền để chép ra giấy, lộ trình nâng mức, cách kiểm mà không soi và những chỗ chủ tiệm hay tự làm hỏng việc giao quyền.
Bốn mức quyền: mỗi việc đứng ở một mức
Mức 1, làm theo chỉ dẫn. Quản lý làm đúng như chủ dặn, có gì khác thường thì hỏi trước. Mức này dùng cho việc mới giao hoặc việc liên quan nhiều tiền, nhiều rủi ro.
Mức 2, đề xuất rồi chủ duyệt. Quản lý tự tìm cách làm, viết ra hoặc nói lại, chủ gật thì làm. Đây là mức để chủ nhìn cách quản lý suy nghĩ. Đề xuất sai không sao, quan trọng là chủ giải thích vì sao không duyệt.
Mức 3, làm rồi báo. Quản lý tự quyết và làm, cuối ngày hay cuối tuần báo lại. Chủ chỉ góp ý cho lần sau, không đảo ngược quyết định đã làm trừ khi thật sự có hại.
Mức 4, tự quyết. Quản lý làm và chỉ báo khi có chuyện bất thường. Việc ở mức này coi như đã giao hẳn.
Một người có thể ở bốn mức cùng lúc. Quản lý có thể tự quyết lịch ca của nhân viên nhưng vẫn ở mức 2 với chuyện đổi nhà cung cấp và mức 1 với chuyện sửa máy pha. Giao quyền không phải là giao một lần cho cả người, mà là giao từng việc.
Ví dụ giả định: quán cà phê hai tầng ở Đà Nẵng
Ví dụ: chị Hạnh mở quán cà phê hai tầng ở Đà Nẵng được tám năm, có bảy nhân viên chia hai ca, bán tại chỗ và mang đi. Chị muốn bớt đứng quán để chăm mẹ già, mỗi tuần chỉ ghé ba buổi. Em Vy làm pha chế bốn năm, giỏi việc, được nhân viên nghe, được chị chọn làm quản lý.
Tháng đầu chị nói "từ nay em lo hết, có gì gọi chị". Kết quả là ngày nào Vy cũng gọi vì không biết việc nào được tự quyết, còn những việc Vy tự quyết thì chị lại không vừa ý: Vy cho một bạn nghỉ phép giữa tuần đông khách, Vy đổi chỗ nhập sữa vì rẻ hơn mà không hỏi. Hai bên đều mệt.
Sang tháng thứ hai, chị ngồi với Vy một buổi, liệt kê mười lăm việc thường ngày của quán, ghi mỗi việc đang ở mức mấy và hạn mức tiền. Lịch ca và nghỉ phép ở mức 3, nhập hàng theo danh sách cố định ở mức 3, đổi nhà cung cấp ở mức 2, chi sửa chữa dưới một triệu đồng (ví dụ) ở mức 3, trên mức đó ở mức 1, tuyển và cho nghỉ việc ở mức 2. Mỗi tháng hai chị em xem lại bảng, việc nào Vy làm ổn thì lên một mức. Sau nửa năm, chị chỉ còn duyệt những việc lớn.
Chọn ai làm quản lý: người làm giỏi nhất chưa chắc là người hợp nhất
Người được nhân viên nghe. Không phải người thâm niên nhất hay pha chế ngon nhất, mà là người khi có chuyện thì nhân viên tự tìm tới hỏi. Quan sát vài tuần xem ai đang làm vai này mà không có chức danh.
Người dám báo tin xấu. Quản lý giấu chuyện hàng hư, tiền lệch để chủ khỏi buồn là quản lý nguy hiểm nhất. Thử bằng cách hỏi về một lỗi nhỏ đã xảy ra và xem người đó kể thật hay nói tránh.
Người tính được tiền. Không cần giỏi sổ sách, nhưng phải biết cộng trừ doanh thu, chi phí trong ngày và thấy khi nào có gì bất thường.
Người muốn nhận việc. Có người làm giỏi nhưng chỉ muốn làm nghề, không muốn quản ai. Ép họ làm quản lý dễ mất luôn một người thợ giỏi. Hỏi thẳng trước khi giao, và cho người đó vài ngày suy nghĩ.
Bảng phân quyền theo việc và hạn mức tiền
Chép bảng này, điền việc của tiệm bạn, mỗi việc chỉ một mức. Cột hạn mức ghi số tiền cụ thể; con số trong bảng là ví dụ cho một quán vừa và nhỏ, bạn tự đặt theo quy mô tiệm mình.
| Việc | Mức lúc bắt đầu | Hạn mức tiền (ví dụ) | Điều kiện lên mức |
|---|---|---|---|
| Xếp ca, duyệt nghỉ phép | Mức 2 | Không áp dụng | Hai tháng không có ca thiếu người |
| Nhập hàng theo danh sách cố định | Mức 3 | Theo danh sách đã duyệt | Không để hết hàng, không tồn quá hạn |
| Đổi nhà cung cấp | Mức 1 | Không áp dụng | Ba đề xuất có so sánh giá và chất lượng |
| Chi sửa chữa nhỏ | Mức 2 | Dưới 1 triệu đồng mỗi lần | Báo đủ hoá đơn, không chi trùng |
| Giảm giá, tặng cho khách phàn nàn | Mức 3 | Tối đa giá một món mỗi lần | Ghi lý do vào sổ |
| Tuyển nhân viên | Mức 2 | Theo mức lương đã có | Hai người tuyển làm qua thử việc |
| Cho nhân viên nghỉ việc | Mức 1 | Không áp dụng | Chủ tiệm giữ lâu nhất, hỏi luật trước |
Hai việc chủ tiệm nên giữ lâu nhất là cho người nghỉ việc và ký hợp đồng có thời hạn dài, vì sai ở đây kéo theo tranh chấp và trách nhiệm pháp lý. Với những việc này, nên hỏi luật sư hoặc người am hiểu luật lao động trước.
Lộ trình nâng mức: làm thế nào để quản lý lên được mức tự quyết
Lên mức không theo cảm giác "chắc nó làm được rồi" mà theo một vòng lặp đơn giản, chạy mỗi tháng một lần.
- Chọn hai ba việc đang ở mức thấp mà quản lý có vẻ đã nắm. Không nâng cùng lúc quá nhiều việc.
- Xem lại các lần quản lý làm việc đó trong tháng: làm đúng mấy lần, sai mấy lần, sai vì sao.
- Nếu sai vì thiếu thông tin thì bổ sung thông tin rồi để thêm một tháng. Nếu sai vì cách nghĩ khác chủ, ngồi nói rõ chủ ưu tiên điều gì.
- Đủ điều kiện ghi trong bảng thì nâng một mức, nói thẳng với quản lý từ hôm nay việc này em làm rồi báo, không cần hỏi trước.
- Báo cho nhân viên và nhà cung cấp liên quan biết từ nay việc này ai quyết.
- Cuối tháng sau xem lại; nếu có chuyện lớn thì hạ một mức, nói rõ lý do, không trách móc.
Hạ mức không phải là phạt. Nói trước với quản lý rằng việc hạ mức có thể xảy ra và là chuyện bình thường, để khi cần thì không ai mất mặt.
Kiểm mà không soi: nhịp báo cáo một tuần mười lăm phút
Chủ tiệm lùi lại hay rơi vào một trong hai cực: không xem gì cả, hoặc ngày nào cũng gọi hỏi. Một buổi ngồi ngắn mỗi tuần với vài con số cố định thường là đủ cho quán nhỏ.
- Doanh thu từng ngày trong tuần, so với cùng tuần tháng trước.
- Tiền mặt và tiền chuyển khoản cuối tuần khớp với sổ bán hàng hay không.
- Những khoản chi quản lý đã tự quyết, có hoá đơn hay không.
- Hàng hư, hàng bỏ trong tuần và lý do.
- Nhân viên nghỉ, vào mới, có ai phàn nàn gì.
- Khách phàn nàn và cách quản lý đã xử lý.
- Một việc quản lý muốn đề xuất cho tuần tới.
Ngoài buổi đó, chủ tiệm nên giữ lời không gọi hỏi giữa tuần trừ khi có chuyện gấp. Gọi liên tục làm quản lý hiểu rằng mình không được tin, và nhân viên cũng nhận ra điều đó.
Giữ người quản lý ở lại: công, thưởng và giấy tờ
Giao quyền mà không đổi công là cách nhanh nhất để mất người quản lý giỏi. Khi người làm nhận thêm trách nhiệm, nên tăng lương cố định, và có thể thêm một khoản thưởng gắn với kết quả mà người đó điều khiển được, chẳng hạn hàng hư dưới một mức, không ca nào thiếu người, khách phàn nàn giảm. Thưởng theo doanh thu thì cẩn thận, vì doanh thu phụ thuộc cả mùa vụ và khu phố, quản lý làm tốt mà tháng vắng khách vẫn thấy bất công.
Nên ghi việc giao quyền ra giấy: bảng phân quyền có chữ ký hai bên, cập nhật mỗi lần nâng mức. Giấy này giúp quản lý tự tin khi nói với nhân viên và nhà cung cấp, và giúp chủ nhớ mình đã giao gì. Hợp đồng lao động, phụ lục về chức danh và trách nhiệm tài chính của quản lý là chuyện có quy định riêng; nên hỏi luật sư hoặc người am hiểu luật lao động khi soạn.
Một câu chủ tiệm nên tự hỏi: nếu quản lý nghỉ ngang tháng sau, mình có quay lại đứng quán được không. Nếu câu trả lời là không, nên chuẩn bị dần một người thứ hai biết việc ở mức 1 và 2, để tiệm không phụ thuộc vào một người.
Chỗ chủ tiệm hay tự làm hỏng việc giao quyền
Đảo ngược quyết định trước mặt nhân viên. Quản lý đã cho một bạn đổi ca, chủ ghé ngang bảo không được. Từ hôm đó nhân viên sẽ đi thẳng tới chủ, bỏ qua quản lý.
Giao việc khó, giữ việc dễ. Chủ giao cho quản lý chuyện xử lý khách khó tính và nhân viên đi trễ, còn mình giữ việc nhập hàng và tiền vì "quen tay". Quản lý chỉ nhận phần mệt mà không có quyền, sẽ nản.
Không nói rõ ưu tiên. Chủ muốn giữ chất lượng đồ uống hơn là tiết kiệm, nhưng chưa bao giờ nói ra. Quản lý đổi sang sữa rẻ hơn để giảm chi phí, tưởng là làm tốt.
Đo bằng việc mình sẽ làm khác thế nào. Quản lý làm khác cách chủ làm không có nghĩa là sai. Tiêu chí là kết quả có đạt không, không phải cách làm có giống mình không.
Câu hỏi thường gặp
Nên giao quyền cho quản lý từ việc nào trước?
Nên bắt đầu từ việc lặp lại hằng ngày, ít tiền, sai thì sửa được ngay như xếp ca, nhập hàng theo danh sách cố định. Việc liên quan tiền lớn, hợp đồng hay cho người nghỉ việc thì giao sau cùng.
Hạn mức chi tiêu cho quản lý nên đặt bao nhiêu?
Không có con số chung. Một cách đặt là lấy khoản chi lặt vặt thường gặp trong một tuần của tiệm làm mức đầu, sau vài tháng quản lý chi đúng thì nâng dần. Ghi con số cụ thể ra giấy để không ai phải đoán.
Quản lý quyết sai thì chủ có nên sửa ngay không?
Nếu sai có hại lớn thì sửa, nhưng nói riêng với quản lý chứ không trước mặt nhân viên. Nếu sai nhỏ, để nguyên và góp ý cho lần sau, vì đảo ngược nhiều lần sẽ làm quản lý mất uy.
Giao quyền rồi chủ tiệm nên ghé tiệm bao lâu một lần?
Nên có lịch cố định, chẳng hạn hai ba buổi mỗi tuần và một buổi xem số liệu. Ghé bất chợt để kiểm tra nhiều lần dễ làm quản lý và nhân viên căng thẳng, nghĩ chủ không tin.
Có nên thưởng quản lý theo phần trăm doanh thu không?
Có thể, nhưng doanh thu lên xuống theo mùa và khu phố nằm ngoài tay quản lý. Nhiều tiệm chọn thưởng theo những việc quản lý điều khiển được như hàng hư, ca thiếu người, khách phàn nàn, kèm một phần nhỏ theo lời.
Làm sao biết quản lý đã sẵn sàng tự quyết hết?
Khi phần lớn việc trong bảng đã ở mức 3 hoặc 4 trong vài tháng mà không có chuyện lớn, và chủ đi vắng hai tuần tiệm vẫn chạy bình thường. Khi đó có thể bàn tới vai trò dài hạn của quản lý trong tiệm.