Muốn con tiếp quản tiệm êm, nên tính lộ trình khoảng ba năm và chia làm ba giai đoạn: con làm việc tay chân và học nhịp tiệm, con giữ một mảng có số liệu riêng, rồi con quyết trong khi bố mẹ chỉ góp ý. Mỗi giai đoạn có danh sách việc giao hẳn, không phải "phụ một tay". Điều kiện để sang giai đoạn sau là con làm được việc đó mà không cần hỏi lại, chứ không phải hết một năm theo lịch.
Ba năm không phải con số cố định. Tiệm nhỏ, ít mối, con đã quen từ bé thì có thể rút còn một năm rưỡi; xưởng có thợ, có khách sỉ, có công nợ thì có khi phải bốn năm. Phần dưới là một ví dụ giả định với tiệm tạp hoá ở Cần Thơ, bảng giao việc làm theo được, những chỗ gia đình hay vấp và cách tự kiểm sau mỗi giai đoạn.
Vì sao chuyển giao tiệm cần tính bằng năm chứ không bằng tháng
Phần lớn hiểu biết của một chủ tiệm lâu năm không nằm trên giấy. Đó là chuyện biết tháng nào hàng nào bán chạy, mối nào giao chậm nhưng hàng tốt, khách nào hay nợ nhưng trả đủ, ông chủ nhà tính nết ra sao khi gần tới hạn hợp đồng thuê. Những thứ này chỉ thấm qua đủ bốn mùa bán hàng, có khi hai lần cho chắc. Một năm đầu con mới thấy được vòng quay, năm thứ hai con tự đoán được trước, năm thứ ba con dám quyết khác bố mẹ mà vẫn đúng.
Lý do thứ hai là người ngoài cần thời gian để quen mặt người mới. Nhà cung cấp quen gọi cho chủ cũ, khách quen hỏi "cô đâu rồi", người làm lâu năm vẫn chờ chủ cũ gật đầu. Nếu bố mẹ rút đột ngột, các mối quan hệ đó không tự chuyển sang con mà rơi rớt dần.
Lý do thứ ba ít ai nói ra: bố mẹ cũng cần thời gian để tập buông. Người đứng quầy ba chục năm khó ngồi yên khi thấy con xếp hàng khác cách mình. Lộ trình có giai đoạn rõ ràng giúp cả hai bên biết lúc nào là lúc mình được góp ý, lúc nào là lúc mình phải im.
Ví dụ giả định: tiệm tạp hoá của gia đình ở Cần Thơ
Ví dụ: bà Sáu bán tạp hoá ở một phường của Cần Thơ được hai mươi lăm năm. Tiệm bán lẻ cho người trong xóm và giao sỉ nhỏ cho khoảng mười quán ăn, quán nước quanh đó. Bà có một người làm phụ bán, nhập hàng từ bốn mối chính, ghi công nợ của các quán vào một cuốn sổ riêng. Con trai bà ba mươi tuổi, làm văn phòng ở TP Hồ Chí Minh, muốn về tiếp tiệm vì bà bắt đầu đau lưng, đứng quầy cả ngày không nổi.
Nếu làm theo kiểu thường thấy, con về là đứng quầy luôn, bà ngồi cạnh nhắc. Ba tháng sau hai mẹ con cãi nhau vì con muốn bỏ mấy mặt hàng bán chậm, còn bà nói "khách quen cần thì phải có". Người làm phụ không biết nghe ai. Các quán ăn vẫn gọi bà để đặt hàng.
Cách khác: hai mẹ con ngồi một buổi tối, chia việc của tiệm thành khoảng hai chục đầu việc, rồi xếp vào ba giai đoạn. Năm đầu con nhận hàng, xếp kệ, bán quầy, đi giao cho các quán, ghi sổ bán lẻ. Năm thứ hai con giữ hẳn mảng giao sỉ cho quán, tự đặt hàng với hai mối, tự đòi công nợ. Năm thứ ba con quyết mặt hàng, giá bán, người làm; bà chỉ giữ quyền góp ý vào buổi họp tháng. Mỗi lần chuyển giai đoạn, bà gọi điện báo cho các mối và các quán.
Bảng giao việc ba giai đoạn để chép ra giấy
Bảng dưới là khung cho tiệm bán lẻ có thêm phần sỉ nhỏ. Tiệm của bạn khác thì giữ ba cột giai đoạn, thay tên việc cho hợp. Điểm mấu chốt là mỗi ô ghi rõ ai quyết, không ghi chung chung "hai mẹ con cùng làm".
| Nhóm việc | Giai đoạn 1: học nhịp tiệm | Giai đoạn 2: giữ một mảng | Giai đoạn 3: con quyết |
|---|---|---|---|
| Bán hàng, đứng quầy | Con làm hằng ngày, bố mẹ đứng cạnh giờ đông | Con tự đứng, bố mẹ nghỉ một số buổi | Con xếp lịch quầy cho cả người làm |
| Nhập hàng | Con nhận hàng, đếm, đối chiếu với phiếu giao | Con tự đặt với một hai mối, bố mẹ đặt các mối còn lại | Con đặt toàn bộ, đổi mối nếu thấy cần |
| Công nợ khách sỉ | Con ghi sổ theo lời bố mẹ | Con tự ghi và tự đi thu, báo lại hằng tuần | Con quyết ai được nợ, nợ bao lâu |
| Tiền mặt cuối ngày | Con đếm cùng bố mẹ | Con đếm và ghi một mình, bố mẹ xem sổ cuối tuần | Con giữ sổ, bố mẹ xem khi muốn |
| Người làm | Con làm cùng như đồng nghiệp | Con giao việc hằng ngày, chuyện lương bố mẹ quyết | Con quyết tuyển, lương, nghỉ |
| Chủ nhà, mặt bằng | Con biết mặt, biết hạn hợp đồng | Con đi cùng khi bàn gia hạn | Con đứng ra bàn |
Khi chép bảng, để thêm một cột "đã làm được chưa" và chỉ đánh dấu khi con làm việc đó ba bốn lần liên tiếp không cần hỏi. Đánh dấu vì "chắc nó biết rồi" là chỗ lộ trình bắt đầu trượt.
Những thứ con phải học bằng tay, không học qua lời kể
Đọc hàng tồn bằng mắt. Chủ tiệm lâu năm liếc kệ là biết thiếu gì. Con chỉ học được khi tự đi kiểm kệ mỗi tối trong vài tháng và tự ghi những món sắp hết, rồi so với cái bố mẹ nghĩ là sắp hết.
Nghe giọng khách nợ. Ai hứa trả thứ Bảy là trả thật, ai hứa là để khất thêm, chỉ biết khi chính con đi thu vài vòng. Bố mẹ kể trước thì được, nhưng phải để con tự trải qua mới nhớ.
Mặc cả với mối hàng. Lần đầu con gọi đặt hàng, mối sẽ thử con bằng giá cũ hoặc hàng cận hạn. Bố mẹ nên ngồi cạnh vài lần, không chen vào, xong rồi mới chỉ chỗ con bị ép.
Xử lý ngày xấu. Mất điện, hàng giao nhầm, người làm nghỉ đột xuất, khách tới đổi trả gắt. Nên để con đứng mũi chịu sào trong những ngày như vậy ngay từ năm đầu, có bố mẹ ở hậu trường, thay vì bố mẹ ra tay giải quyết hết.
Tính lời lỗ theo tháng. Không cần sổ sách phức tạp. Chỉ cần mỗi tháng con tự cộng tiền bán, trừ tiền hàng, tiền thuê, tiền người làm, điện nước, ra một con số. Bố mẹ cũng tính riêng rồi hai bên so. Lệch nhiều là có chỗ con chưa thấy.
Chỗ gia đình hay sai khi giao tiệm cho con
Giao trách nhiệm mà không giao quyền. Con phải chịu trách nhiệm doanh thu nhưng muốn đổi một mặt hàng vẫn phải xin. Sau vài lần như vậy con chán, hoặc làm cho có. Nguyên tắc: việc nào đã giao trong bảng thì bố mẹ không lật lại quyết định của con trước mặt người ngoài, có ý kiến thì nói riêng.
Sửa trước mặt người làm và khách. Một câu "để mẹ làm cho" trước quầy làm người làm hiểu rằng con chưa phải là người quyết. Uy của con mất nhanh hơn nhiều so với lúc gây dựng.
Không trả lương cho con. Nhiều nhà nghĩ tiệm của nhà thì con lấy tiền tiêu khi cần. Cách này làm con không biết tiệm thật sự lời bao nhiêu, và làm anh chị em khác trong nhà thấy không công bằng. Nên trả con một khoản cố định hằng tháng như người làm, phần lời của tiệm tính riêng.
Không báo cho các mối. Mối hàng và khách sỉ vẫn gọi bố mẹ vì không ai nói với họ là đã đổi người. Mỗi lần con nhận thêm một mảng, bố mẹ nên gọi hoặc ghé từng người để giới thiệu và nói rõ từ nay việc này con quyết.
Giấy tờ, tài khoản và tiền: nắm nguyên tắc, hỏi người có chuyên môn
Chuyển giao trong gia đình vẫn có phần giấy tờ phải làm cho đúng. Hộ kinh doanh thường đăng ký đứng tên một người; khi đổi người đứng tên hoặc con đăng ký hộ kinh doanh mới, thủ tục và nghĩa vụ thuế đi kèm có quy định riêng và có thể thay đổi theo thời gian. Bạn nên hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh nơi tiệm đăng ký và cơ quan thuế quản lý tiệm trước khi làm, hoặc nhờ một kế toán dịch vụ xem giúp. Không nên tự đổi biển, đổi tài khoản nhận tiền rồi mới tính chuyện giấy tờ sau.
Hợp đồng thuê mặt bằng đứng tên ai cũng phải xem lại. Nếu đứng tên bố mẹ, nên bàn với chủ nhà về việc con đứng tên ở lần gia hạn tới, và nhờ người am hiểu pháp luật đọc hợp đồng trước khi ký. Các khoản nợ của tiệm với mối hàng, tiền cọc mặt bằng, tiền khách sỉ còn nợ nên chốt bằng một bản liệt kê có ngày tháng, hai bên cùng ký, để sau này không ai phải nhớ.
Chuyện tài sản, nhà cửa, phần của các anh chị em khác là chuyện thừa kế, nằm ngoài phạm vi bài này. Chỉ lưu ý rằng nếu trong nhà có nhiều con, việc một người về tiếp tiệm nên được nói ra trong buổi họp gia đình có mặt mọi người, kể cả người không làm ở tiệm.
Cách tự kiểm trước khi chuyển sang giai đoạn sau
Cuối mỗi giai đoạn, bố mẹ và con nên ngồi lại trả lời những câu dưới đây, mỗi người ghi riêng ra giấy rồi mới so. Câu nào hai bên trả lời khác nhau là việc cần làm thêm, không phải để tranh cãi ai đúng.
- Trong ba tháng gần nhất, có việc nào đã giao cho con mà bố mẹ vẫn làm thay không, và vì sao?
- Con có nói được tên, tính nết và thói quen trả tiền của từng khách sỉ không?
- Nếu ngày mai bố mẹ đi vắng hai tuần không liên lạc được, tiệm có chạy được không, việc nào sẽ kẹt?
- Con đã từng quyết khác ý bố mẹ ở chuyện gì chưa, kết quả ra sao, bố mẹ phản ứng thế nào?
- Người làm hỏi ai khi có chuyện: hỏi con hay hỏi bố mẹ?
- Các mối hàng và chủ nhà đã gọi cho con trực tiếp chưa?
- Con còn muốn làm tiếp không, hay đang làm vì ngại nói ra?
Câu cuối là câu quan trọng nhất và hay bị bỏ qua. Nếu con trả lời lưỡng lự, nên dừng lộ trình lại nói chuyện thẳng thắn, thay vì đẩy tiếp cho xong việc.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì bố mẹ nên bắt đầu chuẩn bị cho con tiếp quản tiệm?
Không có tuổi cố định, nhưng nên bắt đầu khi bố mẹ còn đủ sức đứng tiệm thêm vài năm. Bắt đầu lúc đã ốm hoặc kiệt sức thì không còn thời gian đi qua từng giai đoạn, con phải nhận cả tiệm một lúc.
Con đang đi làm nơi khác thì có nên nghỉ hẳn về tiệm ngay không?
Nên thử trước một thời gian ngắn, chẳng hạn về làm vài tháng trong mùa đông khách, để cả con và bố mẹ biết có hợp không. Nghỉ hẳn rồi mới thấy không hợp thì cả hai bên đều khó quay lại.
Trả lương cho con làm ở tiệm nhà có cần thiết không?
Nên trả một khoản cố định hằng tháng như người làm. Cách này giúp tách tiền công của con khỏi lời lỗ của tiệm, giúp con thấy tiệm thật sự lời bao nhiêu và tránh anh chị em trong nhà thấy không công bằng.
Nếu con muốn đổi cách bán hàng của tiệm ngay từ năm đầu thì sao?
Năm đầu nên để con quan sát và ghi lại các ý muốn đổi vào một cuốn sổ, chưa làm vội. Sang giai đoạn con giữ một mảng riêng thì cho con thử đổi trong mảng đó, đo kết quả vài tháng rồi mới mở rộng.
Thủ tục đổi người đứng tên hộ kinh doanh hỏi ở đâu?
Bạn nên hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh nơi tiệm đăng ký và cơ quan thuế đang quản lý tiệm, hoặc nhờ kế toán dịch vụ. Quy định có thể thay đổi nên đừng làm theo kinh nghiệm của nhà khác từ vài năm trước.
Làm sao để mối hàng và khách sỉ chịu làm việc với con?
Bố mẹ nên trực tiếp gọi hoặc ghé từng mối để giới thiệu con và nói rõ từ nay việc gì con quyết. Trong vài tháng đầu, khi mối gọi cho bố mẹ, bố mẹ nên chuyển lại cho con thay vì xử lý giúp.