Tiệm làm chung nên chia quyết định thành ba mức: việc người phụ trách tự chốt, việc phải báo trước cho người kia, và việc phải cả hai cùng đồng ý. Ghi ra danh sách cụ thể cho từng mức ngay từ đầu thì phần lớn những lần giẫm chân nhau sẽ không xảy ra.
Chuyện cãi nhau ở tiệm chung ít khi bắt đầu từ một quyết định lớn. Nó bắt đầu từ những thứ nhỏ: một người đổi chỗ để hàng, một người tự giảm giá cho khách quen, một người nhận thêm nhân viên là cháu mình. Mỗi việc nhỏ đều có lý, nhưng cộng lại thì người kia thấy mình bị gạt ra. Bài này đưa ra cách chia quyền, cách gỡ khi hai người bất đồng và mẫu một buổi họp tháng. Ví dụ trong bài là giả định.
Vì sao "việc gì cũng bàn" cũng hỏng như "ai muốn làm gì thì làm"
Có hai kiểu tiệm chung hay gặp. Kiểu thứ nhất, hai người thoả thuận mọi việc đều bàn nhau. Nghe dân chủ, nhưng tiệm nhỏ có hàng chục quyết định mỗi ngày: nhập bao nhiêu hàng, khách đòi bớt có cho không, thợ xin nghỉ có duyệt không. Người đứng tiệm phải gọi điện hỏi liên tục, người kia bị làm phiền liên tục, và cuối cùng người đứng tiệm bắt đầu tự làm mà không hỏi nữa. Lúc đó thoả thuận vẫn còn trên miệng, nhưng không ai giữ.
Kiểu thứ hai, mỗi người tự làm phần mình, không ai hỏi ai. Tiệm chạy nhanh, nhưng đến khi có một quyết định đụng tới tiền chung hoặc tên tiệm, ví dụ nhận một đơn sỉ lớn phải ứng trước tiền hàng, thì người kia mới biết khi việc đã rồi. Lần đầu bỏ qua, lần thứ hai bắt đầu nghi ngờ.
Ví dụ giả định: xưởng mộc nhỏ ở Đồng Nai do ba anh em họ cùng góp. Anh Tâm lo xưởng, anh Huy lo khách, chị Ngân lo tiền. Anh Huy nhận một đơn tủ bếp lớn với giá thấp để giữ khách, anh Tâm biết thì xưởng đã kín lịch, còn chị Ngân phải xoay tiền gỗ cho đơn đó. Không ai làm sai việc của mình; cái thiếu là một quy tắc nói rõ đơn cỡ nào thì phải hỏi cả ba.
Bảng phân quyền ba mức: mẫu cho một tiệm nhỏ
Bảng dưới là ví dụ cho xưởng mộc ba người ở trên. Mỗi tiệm điền con số và việc của mình; điều quan trọng là có ranh giới bằng con số, không bằng chữ "việc lớn", "việc nhỏ".
| Loại việc | Tự chốt | Báo trước, người kia có 24 giờ để phản đối | Phải cả ba cùng đồng ý |
|---|---|---|---|
| Nhận đơn hàng | Đơn dưới 30 triệu đồng, giao trong lịch đã có | Đơn 30 đến 100 triệu đồng | Đơn trên 100 triệu, hoặc phải ứng tiền vật liệu trước |
| Giảm giá cho khách | Đến 5% giá báo | 5% đến 10% | Trên 10% hoặc bán dưới giá vốn |
| Mua vật tư, máy móc | Vật tư theo đơn đã nhận | Dụng cụ dưới 15 triệu đồng | Máy trên 15 triệu đồng, đổi nhà cung cấp chính |
| Nhân sự | Xếp ca, duyệt nghỉ phép | Thuê thợ thời vụ | Thuê người cố định, cho nghỉ việc, nhận người nhà vào làm |
| Tiền chung | Chi trong ngân sách tháng | Chi vượt ngân sách dưới 10% | Rút lãi, cho mượn tiền tiệm, ký bảo lãnh |
Cột giữa là cột hay bị bỏ quên nhưng hữu ích nhất. Nó cho người phụ trách quyền làm nhanh mà vẫn giữ người kia trong cuộc. Nếu sau 24 giờ không ai phản đối thì việc được làm, không cần đợi trả lời. Cách này tránh tình trạng một người bận, không trả lời, và cả tiệm đứng chờ.
Việc nào luôn phải cả nhóm cùng đồng ý
Bất cứ việc gì làm tiệm mang nợ. Ký hợp đồng có tiền đặt cọc lớn, mua chịu với số tiền lớn, nhận ứng trước của khách. Nợ của tiệm là nợ của mọi người chủ, nên mọi người phải biết.
Đổi tên, đổi chỗ, đổi mặt hàng chính. Những thứ này định ra tiệm là gì. Một người tự đổi là tự quyết thay cho cả nhóm về chính cái mà họ đã góp vào.
Nhận người nhà của một bên vào làm. Người nhà vào làm thì việc nhắc nhở, cho nghỉ trở nên khó gấp nhiều lần. Nên có quy tắc chung áp cho người nhà của tất cả các bên.
Cho một người mới góp vào hoặc một người cũ rút ra. Thay đổi người làm chủ là thay đổi toàn bộ các thoả thuận khác. Phần giấy tờ khi có người vào, người ra cần hỏi luật sư và cơ quan đăng ký kinh doanh nếu tiệm đã đăng ký.
Dùng tài sản tiệm cho việc riêng. Mượn xe giao hàng đi việc nhà, dùng kho tiệm chứa đồ riêng. Việc nhỏ, nhưng là nguồn bực bội lâu dài nếu chỉ một người làm.
Khi hai người bất đồng: cách gỡ theo thứ tự
Bất đồng là bình thường; điều cần là có sẵn một đường đi khi không ai chịu ai, để chuyện không kéo dài thành chiến tranh lạnh.
- Mỗi người viết ra trong ba dòng: mình muốn làm gì, vì sao, và nếu làm theo ý người kia thì điều tệ nhất có thể xảy ra là gì.
- Đọc của nhau. Rất nhiều lần hai người phát hiện mình lo cùng một chuyện nhưng đề xuất hai cách khác nhau, và có thể ghép.
- Nếu vẫn khác, thử nhỏ: làm theo một cách trong một thời gian ngắn hoặc với một phần nhỏ, ví dụ thử giá mới trên ba món trong hai tuần, rồi xem số.
- Nếu không thể thử nhỏ, áp quy tắc đã định trước: ví dụ việc thuộc phần ai phụ trách thì người đó quyết, nhưng phải ghi lại lý do.
- Nếu việc thuộc nhóm phải cùng đồng ý và vẫn bế tắc, giữ nguyên hiện trạng. Không đồng ý thì không làm.
- Bế tắc lặp lại ở cùng một loại việc quá ba lần là dấu hiệu nên mời một người thứ ba cả hai tin, như một người lớn trong gia đình hoặc một người cùng nghề, ngồi nghe và góp ý.
Quy tắc "không đồng ý thì giữ nguyên" nghe chậm, nhưng nó bảo vệ cả hai: không ai bị kéo vào một việc lớn mà mình phản đối.
Buổi họp tháng bốn mươi lăm phút: mẫu chương trình
Họp đều đặn mỗi tháng, kể cả khi mọi thứ đang ổn, là cách giữ cho bảng phân quyền còn sống. Buổi họp không cần dài; bốn mươi lăm phút với chương trình cố định là đủ cho tiệm nhỏ.
Mười lăm phút đầu: xem số tháng vừa rồi, gồm doanh thu, chi phí lớn, tiền còn trong quỹ, các khoản nợ phải trả và phải thu. Người giữ sổ chuẩn bị trước một trang. Mười phút tiếp: mỗi người kể những việc mình đã tự chốt hoặc đã báo trước trong tháng, để người kia biết mà không phải hỏi dò. Mười lăm phút sau: bàn những việc thuộc nhóm phải cùng đồng ý đang chờ. Năm phút cuối: xem bảng phân quyền có cần sửa không, ví dụ nâng ngưỡng đơn hàng vì tiệm đã lớn hơn.
Ghi lại vài dòng kết luận sau mỗi buổi, gửi cho nhau. Một năm sau, mười hai trang ghi đó là lịch sử của tiệm, và là bằng chứng rằng quyết định nào đã được cùng đồng ý khi ai đó quên.
Câu tự hỏi trước khi tự chốt một việc
Khi đang định làm một việc mà không chắc nó thuộc mức nào, người làm chủ chung có thể tự hỏi nhanh vài câu. Nếu một câu trả lời là có, nên báo trước hoặc hỏi.
- Nếu việc này hỏng, người kia có phải bỏ thêm tiền hoặc thêm công không?
- Nếu người kia làm đúng việc này mà không hỏi mình, mình có khó chịu không?
- Việc này có làm thay đổi điều gì mà khách quen nhận ra không?
- Mình có đang làm việc này vì lợi cho một người thân hay mối quen riêng của mình không?
- Việc này có quay lại được trong một tuần nếu cả nhóm không đồng ý không?
Câu thứ hai là câu hữu ích nhất. Nó đổi góc nhìn mà không cần bảng biểu: thứ mình không muốn người kia tự làm thì mình cũng đừng tự làm.
Những tiệm làm chung lâu năm thường không có bảng phân quyền dày nhất, mà có hai người quen hỏi nhau câu thứ hai trước khi làm. Bảng chỉ là chỗ ghi lại thói quen đó cho tới khi nó thành nếp.
Khi một người vắng dài ngày: quyền tạm giao cho ai
Bảng phân quyền thường được viết cho lúc mọi người đều có mặt. Nhưng tiệm nhỏ nào cũng sẽ có lúc một người chủ ốm, về quê lo việc nhà, đi sinh con hay đi học vài tuần. Khi đó những việc thuộc mảng của người vắng không thể đứng chờ, và nếu người còn lại tự làm thay mà không có quy tắc thì lúc người kia quay về rất dễ thấy mình bị gạt ra khỏi phần việc của mình.
Cách làm đơn giản là ghi thêm vào bảng một dòng: người vắng trên bảy ngày thì mảng của họ tạm giao cho ai, người tạm giữ được tự chốt tới mức nào, và việc nào phải đợi người vắng về hoặc hỏi qua điện thoại. Ví dụ giả định ở xưởng mộc ba người: khi anh Huy lo khách vắng, chị Ngân nhận thay việc báo giá nhưng chỉ được nhận đơn tới 30 triệu đồng; đơn lớn hơn thì nhắn hỏi anh Huy, nếu hai ngày không trả lời thì anh Tâm và chị Ngân cùng quyết.
Khi người vắng quay lại, dành một buổi ngắn để người tạm giữ bàn giao: đã nhận những đơn nào, đã hứa gì với khách nào, có việc nào làm khác thói quen cũ. Buổi bàn giao này làm người quay lại thấy mình vẫn là chủ mảng việc đó, thay vì phải tự dò lại từ khách. Nếu một người vắng thường xuyên đến mức mảng việc gần như chuyển hẳn cho người khác, thì đó không còn là chuyện tạm giao mà là chuyện vai trò đã đổi, và nên đưa vào buổi họp tháng để bàn lại cả cách chia lãi.
Câu hỏi thường gặp
Người góp vốn nhiều hơn có đương nhiên được quyết nhiều hơn không?
Không đương nhiên. Trong tiệm nhỏ, quyền quyết hằng ngày thường nên đi theo người phụ trách việc đó, còn việc lớn thì cần mọi người. Nếu muốn quyền biểu quyết theo tỷ lệ góp vốn, nên ghi rõ và hỏi luật sư cách ghi cho đúng loại hình đăng ký.
Hai người góp ngang nhau thì gỡ hoà thế nào?
Chia rõ mảng phụ trách để việc thuộc mảng ai thì người đó có tiếng nói cuối. Với việc chung mà vẫn hoà, giữ nguyên hiện trạng hoặc mời một người thứ ba cả hai tin để nghe và góp ý.
Có cần ghi bảng phân quyền thành giấy không?
Nên ghi, dù chỉ là một trang viết tay có chữ ký của mọi người. Trí nhớ về ngưỡng tiền, về việc ai được quyết, sẽ lệch nhau sau vài tháng, nhất là khi có chuyện không vui.
Tiệm lớn dần thì bảng phân quyền có phải đổi không?
Có. Ngưỡng tiền đặt lúc tiệm nhỏ sẽ quá thấp khi doanh thu tăng, làm mọi việc đều phải hỏi. Nên xem lại ngưỡng mỗi sáu tháng hoặc mỗi năm trong buổi họp tháng.
Một người cứ tự làm rồi mới báo thì xử lý sao?
Nói chuyện riêng, dựa trên bảng đã thống nhất, chỉ ra đúng việc nào thuộc mức phải hỏi. Nếu lặp lại, đó là dấu hiệu người đó không còn muốn làm chung theo cách cũ, và nên bàn chuyện đổi vai trò hoặc tách ra.
Người nhà của một chủ can thiệp vào việc tiệm thì sao?
Nên có quy tắc chung từ đầu: người không phải chủ thì góp ý qua người chủ của mình, không trực tiếp chỉ đạo nhân viên hay nhà cung cấp. Quy tắc áp cho người nhà mọi bên thì không ai thấy bị nhắm vào.