Mỗi kiểu hợp tác cần một loại giấy khác nhau, nhưng giấy nào cũng nên trả lời được năm câu: mỗi bên góp gì, mỗi bên được gì, ai quyết việc gì, khi có chuyện thì xử lý thế nào, và muốn dừng thì dừng ra sao. Việc của chủ tiệm là chuẩn bị nội dung; việc soạn cho đúng luật nên giao cho luật sư.
Tiệm nhỏ thường làm ăn bằng lời hứa, và nhiều mối hợp tác vẫn chạy tốt nhiều năm như vậy. Nhưng khi có chuyện, giấy tờ là thứ duy nhất không bị trí nhớ làm sai lệch. Bài này đối chiếu các kiểu hợp tác hay gặp với loại giấy nên có, liệt kê điều khoản tối thiểu, chỉ ra lúc nào nên nhờ luật sư và cách giữ giấy tờ. Đây là nguyên tắc chung, không phải tư vấn pháp lý; trường hợp cụ thể cần hỏi luật sư, kế toán hoặc cơ quan đăng ký kinh doanh.
Bảng đối chiếu: kiểu hợp tác nào cần giấy gì
Bảng dưới là gợi ý cho mức tối thiểu. Mức đầy đủ tuỳ giá trị và độ phức tạp của mối hợp tác.
| Kiểu hợp tác | Giấy tối thiểu | Nên nhờ luật sư khi |
|---|---|---|
| Góp vốn mở tiệm với người quen | Thoả thuận góp vốn ghi phần góp, tỷ lệ, chia lãi, rút vốn | Số tiền lớn, tiệm đăng ký thành doanh nghiệp, có góp bằng tài sản |
| Một người góp tiền, một người góp sức | Thoả thuận ghi lương, cách chia lãi, chịu lỗ | Có cộng dồn phần sở hữu cho người góp sức theo thời gian |
| Liên kết giới thiệu khách với tiệm bên cạnh | Vài dòng viết tay về ưu đãi và thời gian thử | Hiếm khi cần |
| Mua chung nguyên liệu | Một trang quy tắc nhóm và sổ từng đợt | Nhóm lớn, ký hợp đồng lớn bằng tên chung |
| Nhận gia công | Hợp đồng hoặc đơn đặt hàng có chuẩn hàng, thanh toán, quyền mẫu | Đơn lớn, dài hạn, có điều khoản phạt |
| Ghép mặt bằng | Thoả thuận chia tiền, giờ, lối đi, rút ra; đồng ý của chủ nhà | Cho thuê lại, đứng tên chung, tiền cọc lớn |
| Chủ nhà lấy phần trăm thay tiền thuê | Hợp đồng ghi cách tính, mức sàn, quyền xem số | Gần như luôn nên hỏi, vì đụng tới thuế của chủ nhà |
Nhìn cột giữa, giấy tối thiểu không cần dài. Một trang viết tay rõ ràng, có chữ ký và ngày tháng, đã hơn hẳn mọi thoả thuận miệng. Giá trị pháp lý của từng loại giấy, như có cần công chứng hay không, phụ thuộc vào nội dung và nên hỏi luật sư.
Năm câu mọi giấy hợp tác phải trả lời
Dù là kiểu hợp tác nào, một giấy thoả thuận nên có đủ năm phần dưới đây. Viết bằng ngôn ngữ thường ngày của chính các bên trước, sau đó mới nhờ người soạn lại cho đúng.
- Mỗi bên góp gì. Tiền bao nhiêu, ngày nào, tài sản gì và trị giá thoả thuận bao nhiêu, công sức gồm những việc gì, bao nhiêu giờ.
- Mỗi bên được gì. Lương, phần trăm lãi, quyền dùng tài sản, quyền dùng tên. Ghi cách tính và ngày nhận.
- Ai quyết việc gì. Việc tự chốt, việc phải hỏi, việc phải cùng đồng ý, có ngưỡng tiền cụ thể.
- Khi có chuyện thì làm gì. Lỗ thì ai chịu, một bên ốm dài ngày thì ai thay, bất đồng thì gỡ theo thứ tự nào.
- Muốn dừng thì dừng thế nào. Báo trước bao lâu, phần góp được định giá ra sao, trả trong bao lâu, tên và khách thuộc về ai.
Phần thứ năm là phần hay bị viết sơ sài nhất, vì lúc ký không ai muốn nghĩ tới lúc dừng. Nhưng đây lại là phần được đọc lại nhiều nhất khi có chuyện. Viết nó kỹ nhất có thể.
Một cách viết dễ cho người không quen giấy tờ: dùng chính câu chữ hằng ngày, đánh số từng ý, mỗi ý một hai câu. Tránh chép mẫu trên mạng mà không hiểu từng điều, vì mẫu chung thường thiếu đúng chỗ mà tiệm bạn cần.
Thoả thuận miệng, tin nhắn hay văn bản ký tay
Nhiều chủ tiệm nghĩ rằng giấy tờ chỉ có hai loại: không có gì, hoặc hợp đồng công chứng dày cộp. Thật ra giữa hai mức đó có nhiều bậc, và tiệm nhỏ nên chọn bậc vừa với giá trị của mối hợp tác.
Bậc thấp nhất là tin nhắn xác nhận. Sau mỗi buổi bàn, một người nhắn lại các ý đã chốt, người kia trả lời đồng ý. Cách này hợp với liên kết nhỏ như giới thiệu khách. Bậc tiếp theo là một trang viết tay hoặc đánh máy, có chữ ký và ngày tháng của các bên, mỗi bên giữ một bản. Đây là mức tối thiểu cho mọi mối hợp tác có tiền chung. Bậc cao hơn là văn bản do luật sư soạn, có thể kèm công chứng hoặc chứng thực khi luật yêu cầu hoặc khi các bên muốn chắc chắn hơn.
Ví dụ giả định: anh Sơn và vợ cùng người em họ góp tiền mở một cửa hàng vật liệu xây dựng nhỏ ở Hải Phòng. Phần góp của ba người tổng cộng vài trăm triệu đồng, có cả việc người em họ góp một chiếc xe tải nhỏ. Mức này không nên dừng ở tin nhắn; ít nhất phải có văn bản ký tay ghi rõ chiếc xe được tính giá bao nhiêu, ai đứng tên, ai chịu tiền sửa xe. Vì có góp bằng tài sản phải đăng ký, cả nhà nên hỏi luật sư về cách ghi.
Khi nào nên bỏ tiền nhờ luật sư
Khi số tiền góp là phần lớn tiền dành dụm của một bên. Chi phí nhờ luật sư xem lại một văn bản thường nhỏ so với số tiền đang được đặt vào rủi ro.
Khi có góp bằng tài sản phải đăng ký. Nhà, đất, xe, quyền sử dụng mặt bằng. Cách ghi sai có thể làm tài sản vẫn thuộc người góp trên giấy dù đã được tính vào phần góp.
Khi tiệm đã hoặc sắp đăng ký thành doanh nghiệp. Thoả thuận riêng giữa các bên và điều lệ, giấy đăng ký cần khớp nhau. Lệch nhau là nguồn tranh chấp lâu dài.
Khi có điều khoản phạt, bồi thường hoặc cam kết không cạnh tranh. Những điều khoản này có giới hạn theo luật và dễ bị vô hiệu nếu viết sai.
Khi một bên là người nước ngoài hoặc ở nước ngoài. Có thêm những quy định riêng mà người không chuyên khó tự biết.
Khi mối hợp tác đang đổ vỡ. Lúc tách ra là lúc giấy tờ được đọc kỹ nhất. Nhờ luật sư lúc này giúp tránh ký một văn bản tách ra để lại nợ cho mình.
Chuẩn bị trước khi gặp luật sư để buổi gặp ngắn và rẻ
Luật sư thường tính phí theo giờ hoặc theo việc. Chuẩn bị kỹ giúp buổi gặp đi thẳng vào chỗ cần.
- Viết ra năm câu trả lời ở mục trên bằng lời của chính các bên, mỗi bên ký xác nhận bản nháp.
- Liệt kê những điểm các bên chưa thống nhất hoặc chưa chắc, để hỏi riêng.
- Mang theo giấy tờ liên quan: giấy đăng ký kinh doanh nếu có, hợp đồng thuê mặt bằng, giấy tờ tài sản đem góp.
- Hỏi trước về chi phí và phạm vi: chỉ xem lại bản nháp, hay soạn mới, có đi công chứng cùng không.
- Sau buổi gặp, đọc lại văn bản cuối cùng cùng nhau, từng điều một, trước khi ký. Điều nào không hiểu thì hỏi lại, đừng ký vì ngại.
Cách chuẩn bị này cũng có lợi khác: chính việc viết ra năm câu trả lời làm lộ ra những chỗ các bên hiểu khác nhau, và nhiều khi đó là giá trị lớn nhất của cả quá trình.
Giữ giấy tờ và cập nhật khi mọi thứ thay đổi
Giấy tờ chỉ có ích khi tìm được lúc cần. Mỗi bên nên giữ một bản gốc ở nơi an toàn, ngoài tiệm, vì tiệm là nơi dễ mất mát nhất khi có chuyện. Chụp ảnh từng trang và lưu ở chỗ mà người thân tin cậy cũng biết, phòng khi chủ tiệm ốm hoặc vắng lâu. Sổ chia lãi, biên bản họp tháng, tin nhắn xác nhận các thay đổi nên được giữ cùng với giấy thoả thuận chính.
Thoả thuận viết lúc mở tiệm sẽ cũ đi khi tiệm lớn lên, khi có người mới vào, khi vai trò thay đổi. Mỗi lần có thay đổi đáng kể, như đổi cách chia lãi, nâng ngưỡng quyết định, thêm một người góp, hãy viết một phụ lục ngắn có chữ ký của các bên, ghi rõ điều gì thay cho điều nào trong bản cũ. Không có phụ lục thì giấy tờ nói một đằng, thực tế làm một nẻo, và khi có tranh chấp, giấy tờ cũ sẽ được đọc như thể chưa từng có gì thay đổi.
Câu tự kiểm mỗi năm một lần: nếu ngày mai mình ốm nằm viện ba tháng, người thân của mình có tìm được giấy tờ hợp tác và hiểu được mình đang có quyền gì ở tiệm không? Nếu câu trả lời là không, đó là việc cần làm trong tuần này.
Chỗ hay sai khi tự viết thoả thuận
Những lỗi dưới đây gặp nhiều trong giấy viết tay của tiệm nhỏ. Chúng không làm giấy mất hết giá trị, nhưng làm giấy không trả lời được đúng câu hỏi khi có chuyện.
- Dùng chữ mơ hồ. "Chia đều khi có lãi", "góp ý kiến khi cần", "hỗ trợ khi tiệm khó khăn". Lãi tính thế nào, cần là khi nào, hỗ trợ bao nhiêu thì không ai biết.
- Thiếu ngày tháng và chữ ký của đủ các bên. Giấy chỉ một người ký thì người kia vẫn bảo được rằng mình chưa từng đồng ý.
- Ghi tên gọi thân mật thay vì họ tên đầy đủ. "Anh Hai", "cô Út" đủ hiểu trong nhà nhưng không đủ rõ khi cần chứng minh.
- Không ghi phần góp bằng tài sản trị giá bao nhiêu. Sau vài năm, chiếc xe hay bộ máy góp vào được mỗi bên nhớ một giá.
- Chỉ ghi lúc vào, không ghi lúc ra. Đây là lỗi phổ biến nhất và tốn kém nhất.
Cách tự kiểm đơn giản: đưa bản nháp cho một người không liên quan đọc, rồi hỏi họ ba câu: mỗi người được gì, ai quyết việc lớn, một người muốn rút thì làm sao. Họ trả lời được thì giấy đã đủ rõ.
Câu hỏi thường gặp
Thoả thuận hợp tác viết tay có giá trị không?
Văn bản viết tay có chữ ký các bên thường có giá trị làm bằng chứng về những gì đã thoả thuận. Một số giao dịch cần hình thức riêng như công chứng; điều này phụ thuộc vào nội dung, nên hỏi luật sư cho trường hợp cụ thể.
Có cần công chứng thoả thuận góp vốn giữa người quen không?
Không phải lúc nào cũng bắt buộc, nhưng có những trường hợp luật yêu cầu, ví dụ khi góp bằng một số loại tài sản. Hỏi luật sư hoặc phòng công chứng để biết trường hợp của mình có cần không.
Tin nhắn có được coi là giấy tờ không?
Tin nhắn có thể được dùng làm chứng cứ về nội dung đã trao đổi, nhưng dễ bị tranh cãi về ai gửi và ý nghĩa thật. Với mối hợp tác có tiền chung, nên chuyển những gì đã chốt qua tin nhắn thành một văn bản có chữ ký.
Có nên dùng mẫu hợp đồng hợp tác trên mạng không?
Có thể tham khảo để biết các mục thường có, nhưng không nên chép nguyên văn. Mẫu chung thường thiếu những điều riêng của tiệm bạn và có thể chứa điều khoản không hợp. Viết theo năm câu trong bài rồi nhờ luật sư xem lại.
Ai nên giữ bản gốc giấy tờ hợp tác?
Mỗi bên giữ một bản gốc có chữ ký đầy đủ. Không nên để chỉ một người giữ toàn bộ, vì khi có chuyện bên kia sẽ không có gì trong tay. Lưu thêm bản chụp ở nơi người thân tin cậy biết.
Thoả thuận đã ký rồi muốn sửa thì làm thế nào?
Các bên cùng ký một phụ lục ghi rõ điều nào được sửa, nội dung mới là gì và có hiệu lực từ ngày nào. Không nên sửa bằng cách gạch xoá trên bản gốc, vì dễ bị cho là tự ý sửa.