Khi hai con cùng muốn nối nghiệp, có ba cách chia thường gặp: mỗi người giữ hẳn một mảng, một người đứng đầu và người kia giữ một vai rõ ràng, hoặc tách thành hai cơ sở riêng. Cách nào cũng cần chia theo năng lực chứ không theo thứ bậc anh chị em, và cần một bộ luật gia đình ghi ra giấy: ai quyết việc gì, chia tiền thế nào, khi bất đồng thì làm gì, khi một người muốn rút thì sao.
Bố mẹ thường nghĩ hai con cùng làm thì tiệm có thêm sức. Đúng, nếu ranh giới rõ. Còn nếu cả hai cùng quyết mọi chuyện, chuyện nhỏ trong tiệm sẽ thành chuyện lớn trong nhà. Bài dưới có bảng ba cách chia, một ví dụ giả định với xưởng bánh tráng ở Tây Ninh, danh sách những điều nên ghi trong luật gia đình và các bước gỡ khi hai người không thống nhất.
Ba cách chia khi có hai người nối nghiệp
Không có cách chia đúng cho mọi nhà. Bảng dưới để cả nhà đọc cùng nhau và loại trước những cách không hợp với tính hai người, quy mô tiệm và quan hệ hiện tại giữa hai anh em.
| Cách chia | Hợp khi | Được gì | Dễ vỡ ở đâu |
|---|---|---|---|
| Mỗi người giữ một mảng | Tiệm có hai phần tách được: làm và bán, sỉ và lẻ, xưởng và cửa hàng | Mỗi người có chỗ tự quyết, ít va chạm hằng ngày | Hai mảng tranh nhau tiền, người, ưu tiên |
| Một người đứng đầu, người kia một vai rõ | Một người rõ ràng hợp quản lý hơn, người kia chấp nhận | Quyết nhanh, người ngoài biết ai là đầu mối | Người không đứng đầu thấy mình bị coi nhẹ |
| Tách thành hai cơ sở | Hai người có hướng đi khác hẳn, tiệm đủ lớn để chia | Mỗi người làm theo cách mình, khỏi va nhau | Tranh nhau tên, khách, mối hàng |
Nhiều nhà bắt đầu bằng cách thứ nhất, sau vài năm mới thấy cần một người đứng đầu, hoặc thấy hai hướng đi quá khác nên tách. Đổi cách chia giữa chừng không sao, miễn là luật gia đình có sẵn điều khoản cho việc đổi.
Ví dụ giả định: xưởng bánh tráng ở Tây Ninh
Ví dụ: ông bà Năm có xưởng bánh tráng ở Tây Ninh, làm bánh tráng phơi sương và bánh tráng nướng, bán sỉ cho các mối ở chợ và gửi đi nhiều tỉnh. Xưởng có tám người làm theo mùa. Con trai lớn, anh Lộc, theo ông từ nhỏ, rành pha bột, lò, phơi, quản người làm. Con gái út, chị Hương, học kinh tế, về sau mấy năm đi làm, giỏi nói chuyện với khách, đã tự mở được một kênh bán lẻ online cho xưởng.
Hai anh em đều muốn về tiếp. Lúc đầu ông bà để hai người cùng lo, chuyện gì cũng hỏi cả hai. Lộc muốn giữ giá sỉ thấp cho mối quen, Hương muốn dành hàng ngon cho kênh lẻ vì lời hơn. Mỗi lần hàng ít vào mùa mưa, hai anh em cãi nhau xem giao cho ai trước. Người làm không biết nghe ai. Ông bà đứng giữa, bênh ai cũng thấy có lỗi với người kia.
Sau một mùa mệt mỏi, cả nhà ngồi lại. Chọn cách chia theo mảng: Lộc giữ xưởng và các mối sỉ, Hương giữ kênh lẻ và khách mới. Mỗi tháng hai anh em ngồi một buổi để chia lượng hàng theo một tỉ lệ đã chốt trước, mùa ít hàng thì tỉ lệ đó vẫn giữ, không ai giành. Chuyện mua máy, xây thêm sân phơi, tăng giá chung thì hai người cùng quyết, không thống nhất thì hỏi ông. Tất cả được ghi ra hai trang giấy, cả nhà ký.
Chia theo năng lực, không theo thứ bậc
Con lớn không mặc nhiên đứng đầu. Nhiều nhà để con trưởng quyết vì đó là thứ bậc trong gia đình. Nhưng trong tiệm, người quyết nên là người giỏi việc đó hơn. Con út giỏi bán hàng thì con út quyết chuyện bán, dù là em.
Nhìn việc đã làm, không nhìn lời nói. Mỗi người kể mình giỏi gì thì ai cũng thấy mình giỏi. Bố mẹ nên giao thử cho mỗi người giữ riêng một việc vài tháng, rồi nhìn kết quả: khách có tăng không, hàng có hư không, người làm có ở lại không.
Tính cả thời gian và hoàn cảnh riêng. Một người đã có con nhỏ, chỉ làm được nửa ngày; người kia còn độc thân, làm cả ngày. Chia việc phải tính chuyện này, nếu không người làm ít giờ sẽ bị coi là góp ít, dù họ làm tốt phần của mình.
Hỏi chính hai người muốn giữ việc gì. Đôi khi người giỏi việc này lại thích việc kia. Giao người ta việc họ không muốn làm thì sớm muộn sẽ có chuyện. Hỏi thẳng và cho mỗi người một lần chọn.
Bố mẹ nói rõ tiêu chí. Cả hai con cần biết bố mẹ dựa vào đâu để chia, để người không được giữ việc mình muốn không nghĩ rằng bố mẹ thương người kia hơn.
Luật gia đình: những điều nên ghi ra giấy
Luật gia đình không phải văn bản pháp lý, mà là thoả thuận cả nhà cùng hiểu và cùng ký để khỏi phải nhớ. Hai ba trang là đủ, nhưng nên có những mục sau:
- Mỗi người giữ việc gì, quyết những gì một mình, những gì phải cùng quyết.
- Chi tiêu tới mức nào thì một người tự quyết, trên mức đó phải hỏi người kia.
- Lương của từng người làm trong tiệm, và cách chia phần lời còn lại.
- Phần của những anh chị em không làm ở tiệm, nếu có.
- Khi hai người bất đồng thì làm theo các bước nào, ai là người phân xử cuối.
- Người nhà khác như vợ, chồng, con của hai người có được vào làm không, theo điều kiện gì.
- Khi một người muốn rút ra thì báo trước bao lâu, phần của họ tính thế nào.
- Bao lâu cả nhà ngồi lại xem và sửa luật này một lần.
Những điều liên quan tới tài sản, phần sở hữu và thừa kế nên được hỏi ý luật sư để làm đúng thủ tục, vì thoả thuận gia đình thường không đủ khi có tranh chấp. Luật gia đình chỉ giữ cho việc hằng ngày trôi. Mỗi người giữ một bản, bố mẹ giữ một bản, để khi có chuyện không ai phải nhớ lại xem đã hứa gì.
Tiền: lương, chia lời và phần của người không làm
Chuyện tiền phải tách làm hai lớp. Lớp thứ nhất là tiền công: ai làm việc trong tiệm thì nhận lương theo việc, như người làm thuê, dù là con chủ. Lớp thứ hai là phần lời của tiệm sau khi đã trả hết lương và chi phí, chia theo tỉ lệ cả nhà đã thoả thuận. Trộn hai lớp này là gốc của rất nhiều cuộc cãi nhau, vì người làm nhiều thấy mình thiệt, người làm ít thấy mình bị coi thường.
Ví dụ: ở xưởng bánh tráng, Lộc và Hương mỗi người nhận một mức lương cố định theo việc. Cuối năm, phần lời còn lại được giữ một phần để làm quỹ sửa chữa và mùa ít hàng, phần còn lại chia theo tỉ lệ ông bà đã chốt. Các con số cụ thể là chuyện riêng của từng nhà; điều quan trọng là cách tính được ghi ra từ đầu, không phải đến cuối năm mới bàn.
Nếu trong nhà có anh chị em khác không làm ở tiệm, cần nói rõ họ có phần hay không, và phần đó tính thế nào. Im lặng về chuyện này thường không làm nó biến mất, mà chỉ hoãn nó tới lúc khó nói nhất, thường là khi bố mẹ không còn. Nên nhờ một kế toán giúp cách ghi sổ cho rõ, và hỏi luật sư khi đụng tới tài sản.
Khi hai anh em bất đồng: các bước gỡ
Bất đồng là chuyện bình thường; vấn đề là không có cách gỡ nên mỗi lần đều phải gỡ bằng cảm xúc. Thứ tự sau nên được ghi luôn trong luật gia đình.
- Mỗi người viết ra ý mình và lý do, không quá nửa trang, trước khi nói chuyện.
- Hai người ngồi riêng, không có người làm, không có khách, đọc ý của nhau.
- Tìm chỗ hai bên giống nhau trước, thường là cùng muốn tiệm giữ khách, giữ chất lượng.
- Nếu vẫn khác, hỏi xem việc này thuộc mảng của ai; mảng của ai thì người đó quyết, người kia góp ý.
- Nếu là việc phải cùng quyết, chọn cách thử nhỏ trong thời gian ngắn rồi xem kết quả.
- Nếu vẫn không thống nhất, đưa lên người phân xử đã ghi trong luật, thường là bố mẹ hoặc một người lớn trong nhà mà cả hai tôn trọng.
- Quyết xong thì người thua cũng làm theo hết lòng, và hai bên không nhắc lại chuyện đó trước mặt người ngoài.
Bước cuối là bước khó nhất. Người thua mà làm theo nửa vời để chứng minh mình đúng thì cả tiệm chịu thiệt. Nên hẹn trước một thời điểm xem lại quyết định, để người thua biết mình còn cơ hội nói tiếp.
Chỗ bố mẹ và các con hay sai
Bố mẹ đứng giữa làm trọng tài mọi chuyện. Chuyện nhỏ nào cũng lên tới bố mẹ thì hai con không bao giờ học được cách tự gỡ, còn bố mẹ thì kiệt sức. Chỉ những chuyện đã qua đủ các bước mới đưa lên bố mẹ.
Vợ, chồng của các con nhảy vào. Người ngoài huyết thống vào làm hoặc góp ý không có luật rõ ràng thường làm căng thẳng gấp đôi. Nên ghi rõ trong luật gia đình họ được tham gia tới đâu.
Không ai nói ra mình muốn rút. Một người đã chán nhưng ngại bố mẹ buồn nên cứ làm cho có. Tiệm chịu thiệt mà không ai biết vì sao. Luật gia đình có sẵn đường rút giúp người đó nói ra sớm.
Không bao giờ sửa luật. Luật viết lúc hai người còn độc thân không còn hợp khi cả hai đã có gia đình. Mỗi năm nên ngồi lại một lần, sửa những chỗ đã không còn hợp, và ghi ngày sửa ở cuối bản mới.
Câu hỏi thường gặp
Có nên để con trưởng đứng đầu tiệm khi nhiều con cùng nối nghiệp?
Không nhất thiết. Trong tiệm nên chia theo năng lực và kết quả thực tế. Con trưởng giỏi việc nào thì giữ việc đó, nhưng không mặc nhiên quyết mọi chuyện chỉ vì là con lớn trong nhà.
Luật gia đình có giá trị pháp lý không?
Thường chỉ là thoả thuận nội bộ để cả nhà làm theo. Những điều liên quan tới phần sở hữu, tài sản và thừa kế nên được làm đúng thủ tục với sự tư vấn của luật sư, vì khi có tranh chấp, thoả thuận gia đình có thể không đủ.
Con làm ở tiệm nhà có nên nhận lương không?
Nên. Tách tiền công theo việc và phần lời chia theo tỉ lệ giúp người làm nhiều không thấy thiệt, người làm ít không bị coi thường, và giúp cả nhà biết tiệm thật sự lời bao nhiêu.
Khi hai anh em bất đồng thì ai là người quyết cuối?
Nên ghi trước trong luật gia đình. Thường việc thuộc mảng của ai thì người đó quyết, việc phải cùng quyết thì thử nhỏ trước, cuối cùng mới đưa lên bố mẹ hoặc một người lớn mà cả hai tôn trọng.
Có nên tách tiệm làm hai cho đỡ va chạm không?
Nên khi hai người có hướng đi khác hẳn và tiệm đủ lớn để chia. Trước khi tách cần thống nhất chuyện tên tiệm, khách quen, mối hàng, vì tách mà tranh nhau những thứ này thì quan hệ còn căng hơn khi làm chung.