Ghép chung mặt bằng với tiệm khác giúp giảm tiền thuê đáng kể khi hai tiệm cùng nhóm khách nhưng khác hàng, hoặc dùng mặt bằng vào những giờ khác nhau. Để ghép bền, phải chốt bốn việc trước khi dọn vào: ai đứng tên hợp đồng thuê, chia tiền theo cách nào, ai chịu điện nước, và một bên muốn rút thì báo trước bao lâu.
Mặt bằng tốt thì đắt, và nhiều tiệm nhỏ chỉ cần một góc của nó. Ghép quầy là cách hai, ba tiệm cùng thuê một mặt bằng, mỗi bên một phần. Bài này đưa ra các kiểu ghép, cách chia tiền thuê bằng bảng, chuyện đứng tên hợp đồng và những lỗi hay làm hai tiệm ghép phải dọn ra giữa chừng. Con số trong bài là ví dụ giả định.
Các kiểu ghép và ghép đôi nào hợp
Không phải hai tiệm nào cũng ghép được. Bảng dưới là các kiểu hay gặp, chấm theo mức dễ ghép.
| Kiểu ghép | Ví dụ | Dễ ghép khi | Khó ghép khi |
|---|---|---|---|
| Chia diện tích, cùng giờ | Quầy cà phê nhỏ và kệ đồ thủ công cùng một cửa hàng | Khách của tiệm này dễ thành khách tiệm kia | Một bên ồn, có mùi, hoặc cần nhiều chỗ ngồi |
| Chia giờ, cùng diện tích | Quán bún buổi sáng, quán nướng buổi tối | Hai bên dọn dẹp kịp lúc giao ca | Một bên cần để đồ nặng, cồng kềnh cố định |
| Tiệm chính cho thuê lại một góc | Tiệm điện thoại cho thợ sửa đồng hồ thuê một quầy | Tiệm chính có góc trống không dùng tới | Góc thuê lại chắn lối vào tiệm chính |
| Nhiều quầy nhỏ chung một mặt bằng | Bốn quầy đồ ăn vặt chung một mặt tiền | Có một người quản lý chung, quy tắc rõ | Không ai chịu đứng ra làm đầu mối |
Ví dụ giả định: chị Vy ở Khánh Hoà bán đồ thủ công, anh Bình bán cà phê mang đi. Mặt bằng mặt tiền đường du lịch giá thuê cao, mỗi người thuê riêng thì không kham nổi. Ghép lại, quầy cà phê ở phía trước kéo khách dừng chân, kệ đồ thủ công ở phía trong để khách cầm ly đi xem. Hai tiệm cùng khách, khác hàng, và không ai giành chỗ của ai.
Ai đứng tên hợp đồng thuê
Đây là câu nặng nhất và nên giải quyết đầu tiên. Có ba cách: một tiệm đứng tên rồi cho tiệm kia thuê lại; hai tiệm cùng đứng tên trên một hợp đồng với chủ nhà; hoặc mỗi tiệm ký một hợp đồng riêng với chủ nhà cho phần của mình. Mỗi cách có hệ quả khác nhau về trách nhiệm khi một bên không trả tiền, khi chủ nhà muốn lấy lại mặt bằng, và khi một bên muốn rút.
Cách một tiệm đứng tên phổ biến nhất vì đơn giản, nhưng người đứng tên gánh toàn bộ trách nhiệm với chủ nhà. Nếu tiệm ghép không trả phần của mình, người đứng tên vẫn phải trả đủ. Nếu người đứng tên rút, tiệm ghép có thể mất chỗ ngay. Ngoài ra, hợp đồng thuê gốc có cho phép cho thuê lại hay không là điều phải đọc kỹ và hỏi chủ nhà trước.
Cách cùng đứng tên hoặc mỗi bên một hợp đồng riêng an toàn hơn cho bên yếu thế, nhưng cần chủ nhà đồng ý và chịu làm thêm giấy tờ. Dù chọn cách nào, phần trách nhiệm, phần thuế liên quan và cách ghi hợp đồng nên hỏi luật sư hoặc người hiểu pháp luật về thuê tài sản trước khi ký, vì sai ở bước này thì những thoả thuận phía sau không còn chỗ dựa.
Chia tiền thuê và chi phí chung: mẫu bảng
Ví dụ giả định cho mặt bằng của chị Vy và anh Bình: tiền thuê 24 triệu đồng một tháng. Có nhiều cách chia; bảng dưới so ba cách.
| Cách chia | Cách tính | Quầy cà phê trả | Kệ thủ công trả |
|---|---|---|---|
| Theo diện tích | Cà phê 40%, thủ công 60% diện tích | 9,6 triệu | 14,4 triệu |
| Theo giá trị vị trí | Mặt tiền tính gấp rưỡi phía trong | 12 triệu | 12 triệu |
| Chia đôi rồi điều chỉnh sau ba tháng | Chia đều trước, xem lại theo doanh thu từng bên | 12 triệu | 12 triệu |
Chia theo diện tích nghe công bằng nhưng bỏ qua chỗ phía trước giá trị hơn phía trong. Chia theo giá trị vị trí phản ánh đúng hơn, nhưng cần hai bên đồng ý hệ số. Cách chia đôi rồi xem lại là cách mềm cho hai bên mới quen.
Ngoài tiền thuê, cần chia điện, nước, mạng, phí rác, tiền sửa chữa chung. Điện là khoản hay cãi nhất vì quầy cà phê dùng máy pha, tủ lạnh, còn kệ thủ công chỉ dùng đèn. Nếu được, lắp đồng hồ điện phụ cho từng bên; nếu không, ước tỷ lệ theo thiết bị và ghi ra.
Một khoản nữa hay bị quên là tiền cọc mặt bằng. Ghi rõ mỗi bên góp bao nhiêu phần cọc, theo cùng tỷ lệ chia tiền thuê hay theo tỷ lệ khác, để lúc chủ nhà hoàn cọc không ai phải nhớ lại.
Chỗ hay sai khi ghép quầy
Không ghi giờ mở, giờ đóng của từng bên. Một bên muốn mở sớm, một bên muốn đóng muộn, và không ai muốn ở lại trông thay. Ghi rõ ai giữ chìa khoá, ai mở, ai đóng.
Không chia lối đi, chỗ để xe. Khách của tiệm này đứng chắn lối vào tiệm kia, xe của khách bên này chiếm hết chỗ của bên kia. Ngày đầu vẫn ổn, đến ngày đông thì cãi.
Không thống nhất cách trưng bày mặt tiền. Mỗi bên muốn quầy của mình được nhìn thấy nhất từ ngoài đường. Phải chốt trước phần mặt tiền mỗi bên được dùng.
Không có quy tắc về hàng hoá giống nhau. Tiệm cà phê bắt đầu bán thêm móc khoá, tiệm thủ công bắt đầu bán nước. Ghi rõ mỗi bên bán nhóm hàng nào.
Không tính tới chuyện an ninh và mất mát. Khi mất đồ trong mặt bằng chung, ai chịu? Khoá riêng cho tủ hàng của từng bên, và thống nhất ai chịu trách nhiệm khi đóng cửa.
Dọn vào chung: danh sách việc theo thứ tự
Trước khi khuân đồ vào, hai bên đi cùng nhau qua danh sách này.
- Đọc hợp đồng thuê gốc, xác nhận với chủ nhà rằng ghép chung được phép, và chốt ai đứng tên.
- Vẽ sơ đồ mặt bằng trên giấy, chia phần của từng bên, lối đi chung, chỗ để xe, mặt tiền.
- Chốt cách chia tiền thuê và từng khoản chi chung, ghi ngày đóng và người thu.
- Ghi giờ mở, giờ đóng, người giữ chìa khoá, quy tắc dọn dẹp chung.
- Ghi nhóm hàng mỗi bên được bán, để không giẫm chân nhau.
- Ghi điều kiện rút ra: báo trước bao lâu, phần sửa sang chung xử lý thế nào, tiền cọc chia ra sao.
- Mỗi bên giữ một bản có chữ ký. Nhờ luật sư xem lại phần đứng tên hợp đồng và phần cọc.
Bước thứ sáu thường bị bỏ vì lúc dọn vào không ai muốn nghĩ tới lúc dọn ra. Nhưng tiền cọc mặt bằng thường lớn, và nếu không ghi trước thì khi một bên rút, phần cọc là chỗ tranh chấp nặng nhất.
Khi một bên muốn rút
Rút ra khỏi mặt bằng ghép thường xảy ra vì một bên làm ăn tốt cần thêm chỗ, hoặc một bên làm ăn không nổi. Cả hai trường hợp đều cần thời gian báo trước đủ để bên còn lại tìm người ghép mới hoặc tính lại tiền thuê. Ví dụ giả định: thoả thuận ghi báo trước hai tháng, trong hai tháng đó bên rút vẫn đóng đủ phần của mình.
Bên còn lại có quyền chọn người ghép mới không, hay bên rút được tự tìm người thay? Đây là câu nên chốt trước. Thường bên còn lại nên có quyền đồng ý, vì người ghép mới sẽ ở cạnh họ mỗi ngày. Bên rút có thể giới thiệu, nhưng không tự quyết.
Về tiền cọc và phần sửa sang chung, nguyên tắc hay dùng: phần cọc trả lại theo tỷ lệ đã góp khi chủ nhà hoàn cọc, không phải ngay khi một bên rút; phần sửa sang gắn liền mặt bằng thì để lại, có thể được bên ở lại hoặc người ghép mới bù một phần theo thoả thuận. Ghi những điều này ngay từ đầu giúp chuyện rút ra không làm mất lòng nhau sau nhiều năm làm hàng xóm chung một mái.
Tự hỏi trước khi rủ ai ghép chung
Ghép mặt bằng gần với sống chung hơn là làm ăn chung: hai bên không chia lãi của nhau, nhưng ngày nào cũng chia lối đi, chia ổ điện, chia cái nhà vệ sinh. Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải là tiệm kia bán gì, mà là chủ tiệm kia làm việc thế nào. Họ có gọn gàng không, có đúng giờ không, nhân viên của họ có lớn tiếng với khách không, họ có hay đổi ý không. Ngồi uống nước ở tiệm hiện tại của họ một buổi chiều thường cho câu trả lời rõ hơn mọi cuộc nói chuyện.
Câu hỏi thứ hai là khách của họ có làm khách của mình thấy dễ chịu hay khó chịu. Một tiệm sửa xe ồn và dầu mỡ ghép với tiệm hoa thì khách tiệm hoa sẽ ngại vào, dù hai tiệm không hề giành khách của nhau. Ngược lại, quầy nước ghép với tiệm sách cũ làm khách ở lại lâu hơn ở cả hai bên.
Câu hỏi thứ ba là mình có chịu được nếu tiệm kia đông hơn mình ngay trên cùng một mặt bằng không. Ở ví dụ của chị Vy và anh Bình, quầy cà phê thường đông hơn kệ đồ thủ công vào buổi sáng. Nếu chị Vy thấy điều đó là lợi vì có người qua lại, mọi chuyện ổn. Nếu chị thấy mình bị lu mờ, cảm giác đó sẽ lớn dần và rốt cuộc thành chuyện chia lại mặt tiền.
Trả lời được ba câu này thì mới tới chuyện tiền thuê. Nhiều cặp ghép đổ không phải vì tiền mà vì một trong ba câu đó đã không được hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Ghép chung mặt bằng có cần xin phép chủ nhà không?
Nên xin và có xác nhận bằng văn bản. Nhiều hợp đồng thuê cấm cho thuê lại hoặc chuyển giao mà không có đồng ý của chủ nhà; vi phạm có thể bị chấm dứt hợp đồng. Đọc kỹ hợp đồng gốc và hỏi luật sư nếu chưa rõ.
Nên chia tiền thuê theo diện tích hay theo vị trí?
Theo diện tích dễ tính nhưng bỏ qua giá trị mặt tiền. Theo vị trí công bằng hơn nhưng cần thống nhất hệ số. Nếu chưa chắc, chia đều ba tháng đầu rồi xem lại theo kết quả thực tế của hai bên.
Hai tiệm ghép có cần đăng ký kinh doanh riêng không?
Mỗi tiệm là một cơ sở kinh doanh riêng nên thường cần thủ tục riêng tương ứng. Việc kê địa chỉ chung, thuế và giấy phép cụ thể nên hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế nơi đặt mặt bằng.
Tiền điện nước chung chia thế nào cho công bằng?
Cách rõ nhất là lắp đồng hồ phụ cho từng bên. Nếu không lắp được, ước tỷ lệ theo thiết bị dùng điện và giờ hoạt động, ghi ra giấy, và xem lại sau hai, ba tháng khi có hoá đơn thật.
Một tiệm làm ăn tốt hơn nhiều thì có nên trả nhiều hơn không?
Không bắt buộc, nhưng nhiều cặp thoả thuận xem lại cách chia mỗi năm. Nếu tiệm làm tốt nhờ vị trí mặt tiền thì điều chỉnh theo vị trí là hợp lý. Ghi sẵn ngày xem lại để không ai phải ngại đề nghị.
Ghép với tiệm bán đồ ăn có gì cần chú ý thêm?
Đồ ăn có mùi, khói, nước thải và yêu cầu riêng về vệ sinh an toàn thực phẩm. Bên ghép cùng cần biết trước và chấp nhận, còn điều kiện vệ sinh, phòng cháy nên hỏi cơ quan chức năng địa phương trước khi dọn vào.