Bán tiệm cho nhân viên lâu năm hợp nhất khi người đó đã làm được việc chính, được khách quen biết mặt và thật sự muốn làm chủ; cách thường dùng là chuyển giao theo đợt, người mua trả dần trong vài năm, còn chủ cũ ở lại hỗ trợ một thời gian có hạn. Trước khi bàn giá, hai bên phải thống nhất cái gì thật sự được bán, và mọi thoả thuận phải ghi ra giấy có người am hiểu pháp luật xem giúp.
Lựa chọn này giữ được tiệm sống tiếp, giữ khách quen ít bị xáo trộn, và trả công cho người đã gắn bó. Nhưng đây cũng là chỗ tình nghĩa dễ sứt mẻ nhất, vì chuyện tiền chen vào quan hệ thầy trò, chủ thợ. Bài dưới đi qua dấu hiệu nên chọn, ví dụ giả định với tiệm sửa điện lạnh ở Khánh Hoà, ba cách chuyển giao, các bước bàn và những chỗ hay sai.
Khi nào bán cho nhân viên là lựa chọn hợp
Không phải người làm giỏi nào cũng hợp để mua lại tiệm. Trước khi mở lời, chủ tiệm nên tự đánh dấu những điều sau. Thiếu từ hai điều trở lên thì nên chờ hoặc tính lựa chọn khác.
- Người đó làm được gần hết việc chính của tiệm mà không cần hỏi chủ.
- Khách quen biết mặt, gọi tên, tin tay nghề của người đó.
- Người đó từng nói, hoặc có dấu hiệu, muốn tự làm chủ, chứ không chỉ muốn ổn định.
- Người đó biết hoặc chịu học phần tiền: báo giá, nhập hàng, tính lời lỗ.
- Gia đình chủ không có ai muốn nối nghiệp, và đã nói chuyện này trong nhà.
- Tiệm có lời đều đủ để người mua vừa sống vừa trả dần.
- Chủ tiệm chịu được cảnh người khác làm tiệm theo cách khác mình.
Điều cuối nghe như chuyện cảm xúc nhưng là chỗ hay làm hỏng thương vụ. Chủ cũ ở lại hỗ trợ mà không chịu buông thì người mua mãi chỉ là người làm thuê trả tiền mua tiệm, và sớm muộn sẽ thấy mình bị thiệt. Nếu đánh dấu thật lòng mà thấy mình khó buông, nên chọn cách bán một lần và rời hẳn, thay vì cách chia đợt có chủ cũ ở lại.
Ví dụ giả định: tiệm sửa điện lạnh ở Khánh Hoà
Ví dụ: chú Bảy có tiệm sửa máy lạnh, tủ lạnh, máy giặt ở Khánh Hoà được hai mươi lăm năm, nhận sửa tại nhà khách và bảo trì định kỳ cho vài khách sạn nhỏ, quán ăn. Tiệm có ba thợ. Anh Phúc theo chú mười bốn năm, làm được mọi loại máy, khách sạn quen gọi thẳng anh. Con chú định cư ở nước ngoài, không về. Chú muốn nghỉ trong hai năm.
Chú mở lời với Phúc. Phúc muốn nhưng không có sẵn tiền. Hai bên ngồi nhiều buổi, gạch ra cái gì được bán: dụng cụ, máy móc, xe chở đồ, hàng linh kiện tồn, tên tiệm và danh sách khách bảo trì. Mặt bằng là nhà thuê, không bán được; chú chỉ hứa giới thiệu Phúc với chủ nhà để ký lại hợp đồng khi tới hạn.
Cách hai bên chọn: năm đầu Phúc làm quản lý, nhận thêm một phần lời theo tỉ lệ đã thoả thuận. Đầu năm thứ hai Phúc trả đợt đầu cho dụng cụ và hàng tồn, nhận quyền quyết toàn bộ việc hằng ngày. Phần còn lại cho tên tiệm và khách bảo trì trả dần trong ba năm, mỗi quý một lần. Chú ở lại hỗ trợ tối đa sáu tháng sau đợt trả đầu, chỉ khi Phúc hỏi. Toàn bộ được ghi ra giấy và nhờ luật sư xem trước khi ký.
Ba cách chuyển giao cho nhân viên: bảng so sánh
Ba cách dưới đây không loại trừ nhau; nhiều tiệm đi từ cách thứ ba sang cách thứ hai. Đọc theo cột rủi ro để biết cần ghi gì trong thoả thuận.
| Cách | Hợp khi | Chủ cũ được gì | Người mua được gì | Rủi ro cần ghi rõ |
|---|---|---|---|---|
| Bán một lần, trả đủ | Người mua có sẵn tiền | Gọn, nhận đủ tiền ngay | Toàn quyền từ ngày đầu | Người mua có thể chưa sẵn sàng quản lý |
| Bán theo đợt, trả dần | Người mua giỏi nghề nhưng ít tiền | Tiệm sống tiếp, nhận tiền đều | Có thời gian vừa làm vừa trả | Trả chậm, trả thiếu, tiệm đi xuống giữa chừng |
| Làm quản lý trước, mua sau | Chưa chắc người đó quản được | Thử người trước khi bán | Học việc chủ mà không mất tiền | Thời hạn mập mờ, người làm chờ mãi không được mua |
Với cách trả dần, điểm cần thoả thuận kỹ nhất là chuyện gì xảy ra nếu tiệm làm ăn kém và người mua không trả nổi một đợt: giãn hạn, trả lại một phần, hay hai bên chia lại. Không ghi trước thì đến lúc đó tình nghĩa phải gánh hết.
Cái gì thật sự được bán: tách ra trước khi nói giá
Dụng cụ, máy móc, xe. Phần dễ đếm nhất. Lập danh sách từng món, tình trạng, món nào còn dùng tốt, món nào sắp phải thay. Món còn nợ tiền mua thì ghi riêng.
Hàng tồn. Kiểm đếm vào ngày chốt, hàng hư, hàng lỗi thời không tính. Hai bên cùng đếm.
Khách quen và hợp đồng đang chạy. Danh sách khách bảo trì, khách sỉ, đơn đang dở. Đây là phần khó định giá nhất vì khách có thể đi theo người, không theo tiệm. Nếu người mua chính là người khách đã quen, phần này nên tính nhẹ tay.
Tên tiệm. Có giá trị khi tên đã quen ở vùng đó. Nếu tên đã đăng ký bảo hộ thì việc chuyển quyền có thủ tục riêng; hỏi luật sư hoặc tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp.
Mặt bằng. Nếu là nhà thuê, chủ cũ không bán được, chỉ giới thiệu và hỗ trợ người mua ký lại với chủ nhà. Nếu là nhà của chủ cũ, thì đó là chuyện cho thuê tiếp, tách hẳn khỏi chuyện bán tiệm.
Nợ và công nợ. Nợ của tiệm với nhà cung cấp, tiền khách còn nợ tiệm: chốt danh sách vào ngày chuyển giao, ghi rõ ai trả, ai thu.
Các bước bàn với nhân viên mà không làm hỏng quan hệ
Thứ tự dưới đây giúp hai bên không phải nói chuyện tiền trước khi đã thống nhất cái được bán, và luôn có người ngoài xem giúp phần giấy tờ.
- Chủ mở lời bằng câu hỏi, không bằng đề nghị: em có từng nghĩ tới chuyện tự làm chủ tiệm này không. Cho người đó vài tuần suy nghĩ, bàn với gia đình họ.
- Hai bên cùng lập danh sách cái được bán như mục trên, chưa nói giá.
- Mỗi bên tự tìm hiểu một khoảng giá, có thể nhờ người quen trong nghề hoặc người có chuyên môn, rồi mới ngồi lại so.
- Chọn cách chuyển giao theo bảng so sánh, ghi các mốc: ngày bắt đầu, các đợt trả, thời gian chủ cũ hỗ trợ.
- Ghi rõ chuyện gì xảy ra khi trả chậm, khi tiệm làm ăn kém, khi một bên muốn dừng giữa chừng.
- Nhờ luật sư hoặc người am hiểu pháp luật soạn hay xem lại thoả thuận; hỏi cơ quan thuế về nghĩa vụ khi chuyển nhượng.
- Báo cho các thợ khác, khách quen, nhà cung cấp theo thứ tự đã bàn, cùng một lời.
Ở bước ba, nếu hai khoảng giá lệch xa, đừng cố ép trong một buổi. Hẹn lại và hỏi nhau lý do của từng con số; nhiều khi lệch vì một bên tính cả mặt bằng hay khách quen mà bên kia không tính.
Phía người mua: nên tự kiểm gì trước khi nhận lời
Phần này viết cho người làm được chủ tiệm mời mua lại. Lời mời làm người ta vui và khó từ chối, nhưng nhận vội là gánh nợ nhiều năm. Trước khi gật, nên tự làm rõ:
- Tiệm thật sự lời bao nhiêu mỗi tháng sau khi trừ hết, kể cả lương của chính mình. Xin xem sổ của vài tháng, cả tháng đông lẫn tháng vắng.
- Phần lời đó có đủ để vừa sống vừa trả từng đợt không, nếu có một tháng xấu thì sao.
- Khách quen tới vì chủ cũ hay vì mình. Thử để ý xem trong vài tháng, khách gọi tên ai khi đặt việc.
- Hợp đồng thuê mặt bằng còn bao lâu, chủ nhà có chịu ký lại với mình không.
- Những thợ khác có ở lại làm với mình không, mình đã nói chuyện với họ chưa.
- Gia đình mình nghĩ sao, có ai sẵn lòng phụ phần tiền hay phần sổ sách không.
- Nếu sau hai năm làm không nổi, mình có đường lui nào ghi trong thoả thuận không.
Người mua nên nhờ một người ngoài, như kế toán hay người làm ăn có kinh nghiệm mà mình tin, đọc sổ và thoả thuận cùng mình. Hỏi kỹ không phải là nghi ngờ chủ cũ, mà là để cả hai bên khỏi hối hận về sau.
Chỗ hay sai làm sứt mẻ tình nghĩa
Hứa miệng từ nhiều năm trước. Câu "sau này tiệm là của em" nói lúc vui là lời hứa người làm nhớ rất lâu. Đến lúc bàn tiền, họ thấy như bị đòi tiền cho thứ đã được hứa cho. Nếu đã lỡ nói, nên nhắc lại và giải thích thẳng khi mở lời.
Chủ cũ ở lại không thời hạn. Chủ cũ vẫn tới tiệm mỗi ngày, vẫn nhận khách, vẫn sửa sau lưng người mua. Khách không biết ai là chủ, người mua mất uy với thợ. Ghi số tháng hỗ trợ và giữ đúng.
Giấu tình hình thật. Không nói chuyện một khách lớn sắp ngừng, máy móc sắp hỏng, chủ nhà sắp tăng tiền thuê. Người mua phát hiện sau sẽ coi là bị lừa, dù chủ cũ không cố ý.
Ép giá vì nghĩ người làm không có lựa chọn. Chủ cũ biết người làm khó tìm được tiệm khác để mua nên đặt giá cao, điều kiện chặt. Người mua nhận vì nể, rồi vài năm sau thấy mình gánh quá sức. Một thương vụ công bằng là thương vụ cả hai bên vẫn muốn gặp nhau sau khi xong.
Các thợ khác không được báo. Thợ khác nghe tin qua khách, thấy mình bị gạt ra, có khi bỏ đi đúng lúc người mua cần người nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nhân viên không có tiền thì có mua lại tiệm được không?
Được nếu hai bên chọn cách trả dần trong vài năm từ chính lời của tiệm. Khi đó cần ghi rõ từng đợt, điều kiện khi trả chậm và khi tiệm làm ăn kém, và nhờ luật sư xem thoả thuận trước khi ký.
Chủ cũ nên ở lại hỗ trợ bao lâu sau khi bán?
Nên có thời hạn cụ thể, thường vài tháng, và chỉ hỗ trợ khi người mua hỏi. Ở lại không thời hạn làm khách và thợ không biết ai là chủ, người mua khó đứng vững.
Tên tiệm có được tính tiền khi bán cho nhân viên không?
Có thể tính nếu tên đã quen ở vùng đó và khách tìm tới vì tên. Nếu khách chủ yếu quen chính người mua thì phần này nên tính nhẹ. Tên đã đăng ký bảo hộ thì chuyển quyền theo thủ tục riêng.
Có nên thử cho nhân viên làm quản lý trước khi bán không?
Nên, nhất là khi chưa chắc người đó quản được tiền và người. Nhưng cần đặt thời hạn, ví dụ một năm, và nói trước điều kiện để chuyển sang mua, tránh để người làm chờ mãi.
Bán tiệm cho nhân viên cần những giấy tờ gì?
Thường cần một thoả thuận mua bán ghi rõ tài sản, giá, cách trả và trách nhiệm hai bên, cùng các thủ tục về đăng ký kinh doanh và thuế. Nên hỏi luật sư, cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế cho trường hợp cụ thể.