Góp vốn mở quán với bạn thân chỉ nên làm khi hai người trả lời giống nhau cho ba câu: ai đứng quán hằng ngày, lỗ thì mỗi người chịu đến đâu, và muốn rút ra thì rút thế nào. Nếu chưa ngồi xuống viết ra được ba câu đó thì chưa nên chuyển tiền, dù tình bạn có thân đến mấy.
Phần lớn chuyện vỡ không đến từ việc ai gian dối, mà đến từ chỗ mỗi người hình dung một cái quán khác nhau trong đầu. Bài này đưa ra sáu câu hỏi nên hỏi nhau, một bảng chấm điểm làm bằng giấy bút, hai phương án thay cho góp vốn và cách từ chối mà không mất bạn. Mọi con số trong bài là ví dụ giả định.
Vì sao quán làm chung với bạn hay vỡ ở năm thứ nhất
Lúc mới bàn, hai người thường chỉ nói về phần vui: chọn tên quán, chọn món, sửa sang mặt bằng. Phần khó thì để sau vì ngại, nghĩ rằng bạn bè với nhau thì cứ làm rồi tính. Đến tháng thứ ba, thứ tư, khi doanh thu chưa lên, những chuyện để sau bắt đầu lộ ra cùng lúc: người đứng quán thấy mình làm từ sáng tới tối mà chia tiền ngang với người chỉ ghé cuối tuần, người góp nhiều tiền hơn thấy mình bị gạt khỏi quyết định, và cả hai đều không biết nếu dừng thì chia đồ đạc thế nào.
Lấy ví dụ giả định: chị Hạnh và chị Thu ở Đà Nẵng mỗi người góp 150 triệu đồng mở quán cà phê nhỏ. Chị Hạnh nghỉ việc văn phòng để đứng quán, chị Thu vẫn đi làm và chỉ phụ buổi tối. Hai người thống nhất miệng là chia đôi lợi nhuận. Đến tháng thứ năm quán bắt đầu có lãi khoảng 12 triệu đồng một tháng, chị Hạnh nhận 6 triệu, bằng nửa lương cũ, trong khi làm gấp đôi giờ. Không ai sai, nhưng thoả thuận ban đầu đã không tính đến công sức. Đó là kiểu vỡ phổ biến nhất, và nó tránh được bằng một buổi ngồi viết ra trước khi mở cửa.
Điểm cần nhớ: tình bạn không thay được thoả thuận, nó chỉ làm cho việc nói ra thoả thuận khó hơn. Vì vậy người chủ động đề nghị viết ra mọi thứ là người đang giữ tình bạn, chứ không phải người nghi ngờ bạn mình.
Sáu câu hai người phải hỏi nhau trước khi chuyển tiền
Mỗi người cầm một tờ giấy, tự viết câu trả lời riêng cho sáu câu dưới đây rồi mới đưa nhau xem. Viết riêng để không ai bị câu trả lời của người kia kéo theo.
- Ai đứng quán hằng ngày, và người đó có nhận lương riêng không? Nếu có, lương bao nhiêu, trả trước hay sau khi chia lãi.
- Nếu sáu tháng đầu lỗ, mỗi người sẵn sàng bỏ thêm tối đa bao nhiêu? Ghi một con số cụ thể, không ghi "tuỳ tình hình".
- Việc gì một người tự quyết, việc gì phải hỏi người kia? Ví dụ đổi nhà cung cấp, thuê thêm người, tăng giá món.
- Tiền lãi để lại quán hay rút ra chia? Và rút theo tháng, theo quý hay khi nào quỹ dự phòng đủ mức.
- Nếu một người muốn rút, phần của người đó được tính giá thế nào và trả trong bao lâu?
- Người nhà của mỗi bên có được vào làm hay can thiệp không? Vợ chồng, anh em, con cái thường là điểm nóng thứ hai sau tiền.
Đặt hai tờ giấy cạnh nhau. Câu nào giống nhau thì ghi lại làm thoả thuận. Câu nào khác thì bàn tiếp cho tới khi thống nhất, hoặc chấp nhận rằng hai người đang muốn hai cái quán khác nhau. Khác nhau ở câu hai và câu năm là tín hiệu nặng nhất, vì đó là hai câu về tiền khi mọi chuyện không suôn sẻ.
Bảng chấm điểm: góp vốn chung, làm một mình hay góp kiểu khác
Sau sáu câu hỏi, chấm điểm từng phương án từ 1 đến 5 theo các tiêu chí dưới. Bảng này là ví dụ của một quán cà phê nhỏ; bạn thay tiêu chí cho đúng ngành mình. Điểm không quyết thay bạn, nhưng nó buộc bạn nhìn từng mặt thay vì nhìn chung chung.
| Tiêu chí | Góp vốn chung, cùng làm chủ | Một người làm chủ, mở nhỏ hơn bằng tiền của mình | Một người làm chủ, người kia góp sức có lương |
|---|---|---|---|
| Đủ tiền để mở mà không phải cắt bớt | 5 | 2 | 2 |
| Rõ ai quyết việc hằng ngày | 2 | 5 | 5 |
| Giữ được tình bạn nếu quán lỗ | 2 | 5 | 4 |
| Người bỏ công được trả đúng công | 3 | 4 | 5 |
| Dễ tách ra khi một người muốn dừng | 1 | 5 | 5 |
| Tổng điểm ví dụ | 13 | 21 | 20 |
Trong ví dụ này, góp vốn chung có điểm thấp nhất dù nghe tự nhiên nhất. Lý do là nó gộp ba thứ vào một: tiền, công sức và quyền quyết. Hai phương án còn lại tách ba thứ đó ra, nên khi có chuyện thì mỗi thứ được giải quyết riêng. Cái giá của chúng cũng rõ: mở nhỏ hơn thì quán khởi đầu khiêm tốn hơn, còn thuê bạn góp sức thì bạn mình là người làm có lương chứ không phải người chủ. Bài này không khuyên đi vay để bù phần vốn thiếu.
Khi nào nên nói không, dù là bạn thân
Hai người cùng muốn đứng quán. Một quán nhỏ hiếm khi nuôi nổi hai người chủ cùng có mặt cả ngày. Hai người cùng làm là hai bộ ý kiến cho mỗi việc nhỏ, từ cách pha đến cách xếp bàn.
Một bên đang dùng tiền không phải của mình. Tiền dành cho học hành của con, tiền vợ chồng chưa thống nhất, tiền gom từ người khác. Khi quán khó, áp lực từ người đứng sau sẽ đổ vào mối quan hệ của hai bạn.
Bạn không chịu nổi cảnh mất trắng phần góp. Nếu mất số tiền đó làm bạn trách bạn mình suốt đời, thì số tiền đó quá lớn so với mức bạn chịu được.
Hai người chưa từng làm việc chung một ngày nào. Đi chơi hợp nhau không có nghĩa là làm việc hợp nhau. Ai làm nhanh, ai làm kỹ, ai ghét bị nhắc, ai hay trễ hẹn — những điều đó chỉ lộ ra khi phải làm.
Câu trả lời cho câu hỏi rút vốn khác nhau xa. Đây là câu duy nhất không thể để sau. Nếu bây giờ còn không nói được, lúc giận nhau càng không nói được.
Thử làm chung trước khi góp: ba bước trong một tháng
Nếu hai người vẫn muốn làm, có một cách rẻ để biết mình có hợp không trước khi bỏ vài trăm triệu đồng.
- Tuần thứ nhất: cùng bán thử ở một sạp chợ phiên, một quầy nhỏ cuối tuần hoặc nhận một đơn đặt hàng nhỏ. Mục đích là xem hai người chia việc với nhau ra sao khi bận.
- Tuần thứ hai và ba: mỗi người tự ghi những lúc thấy khó chịu với cách làm của người kia, không nói ngay. Cuối tuần thứ ba đưa nhau đọc.
- Tuần thứ tư: cùng ngồi lập bảng thu chi của đợt bán thử, chia tiền theo đúng cách định áp dụng cho quán thật. Nếu chia mấy trăm nghìn đồng đã thấy gợn thì chia vài chục triệu sẽ gợn hơn nhiều.
- Sau một tháng, mỗi người trả lời riêng: có muốn làm tiếp với người này mỗi ngày trong ba năm không. Hai câu "có" mới đi tiếp.
Bước thử này tốn ít tiền nhưng tốn công, và chính vì tốn công nên nó lọc được những cặp chỉ hào hứng lúc bàn. Nhiều cặp bạn thấy sau một tháng rằng mình hợp làm khách quen của quán nhau hơn là làm chủ chung.
Từ chối mà vẫn giữ bạn: nói thế nào
Từ chối góp vốn không phải từ chối bạn. Câu nói nên nhắm vào cách làm chứ không nhắm vào người. Ví dụ một câu mẫu: "Mình quý bạn nên mình sợ đúng chuyện tiền bạc làm hai đứa mình căng. Mình không góp vốn, nhưng ngày khai trương mình đến phụ, và mình giới thiệu khách cho quán." Câu này cho bạn mình một thứ cụ thể thay cho thứ bị từ chối.
Nếu bạn vẫn muốn hỗ trợ, có những cách nhẹ hơn góp vốn: đặt hàng của quán bạn cho công ty mình, giúp làm sổ sách tháng đầu, giới thiệu nhà cung cấp quen. Những việc đó không gắn bạn vào rủi ro của quán mà vẫn cho thấy bạn đứng về phía bạn mình.
Chỗ hay sai là hứa "để mình nghĩ thêm" rồi im lặng kéo dài. Bạn của bạn đang tính toán dựa trên phần tiền đó, nên mỗi tuần im lặng là một tuần họ lỡ tìm nguồn khác. Trả lời rõ trong vòng một tuần là tôn trọng hơn mọi lời từ chối khéo.
Những việc không cần làm khi góp vốn với bạn
Không cần lập công ty ngay từ ngày đầu chỉ vì làm chung. Chọn loại hình đăng ký nào là việc nên hỏi kế toán và cơ quan đăng ký kinh doanh, dựa trên quy mô thật của quán. Đăng ký to hơn nhu cầu thì thêm sổ sách, thêm chi phí, mà không giải quyết được chuyện hai người có hợp nhau hay không.
Không cần chia đều mọi việc cho công bằng. Công bằng nằm ở cách trả công cho từng việc, không nằm ở chỗ mỗi người làm một nửa. Người giỏi pha chế cứ đứng quầy, người giỏi sổ sách cứ giữ sổ, rồi tính công cho từng phần.
Không cần bỏ hết tiền vào sửa sang mặt bằng. Quán chung hay vướng chuyện mỗi người muốn một kiểu trang trí, rồi cùng gật cho phương án đắt hơn để khỏi mất lòng nhau. Giữ lại một phần làm quỹ dự phòng quan trọng hơn bức tường đẹp.
Không cần giấu khó khăn với gia đình hai bên. Vợ, chồng của mỗi người biết rõ thoả thuận từ đầu thì sau này đỡ những lần hỏi dồn mỗi khi quán chậm. Người nhà bất ngờ mới là người nhà can thiệp mạnh nhất.
Không cần đợi quán có lãi mới họp. Một buổi nói chuyện mỗi tháng, kể cả tháng chưa có gì để chia, giữ cho hai người cùng nhìn một bức tranh. Đợi có lãi mới họp thì buổi họp đầu tiên thường là buổi cãi nhau.
Câu hỏi thường gặp
Góp vốn với bạn thân có cần làm giấy tờ không?
Có, và càng thân càng nên làm. Giấy tờ ghi lại phần góp, cách chia lãi, quyền quyết và cách rút ra. Nội dung cụ thể và giá trị pháp lý của giấy nên hỏi luật sư, vì mỗi kiểu góp vào hộ kinh doanh hay công ty có cách ghi khác nhau.
Một người góp tiền nhiều hơn thì có nên được quyết nhiều hơn không?
Không nhất thiết. Tiền và quyền quyết hằng ngày là hai chuyện khác nhau. Nhiều cặp chọn cho người đứng quán quyết việc hằng ngày, còn việc lớn như đổi mặt bằng, thuê thêm người thì hỏi cả hai, bất kể ai góp nhiều.
Nên góp bao nhiêu phần trăm số tiền dành dụm của mình vào quán chung?
Không có tỷ lệ chuẩn cho mọi người. Câu hỏi đúng là nếu mất trắng số tiền này thì gia đình bạn có sống bình thường được không, và bạn có trách bạn mình không. Nếu câu trả lời là không, hãy góp ít hơn hoặc đừng góp.
Bạn rủ góp vốn nhưng mình không biết gì về ngành đó thì sao?
Khi bạn không hiểu ngành, bạn sẽ khó biết quán đang tốt hay xấu và dễ nghi ngờ khi số liệu đi xuống. Nếu vẫn muốn hỗ trợ, làm khách quen, giới thiệu khách hay giúp việc sổ sách lúc đầu thường hợp hơn là đứng tên làm chủ chung.
Làm thử một tháng có thật sự cần thiết không?
Không bắt buộc, nhưng đó là cách rẻ nhất để biết hai người có hợp làm việc chung hay không. Một tháng bán thử tốn vài triệu đồng, trong khi một lần vỡ quán chung có thể tốn cả số vốn lẫn tình bạn.
Đã lỡ chuyển tiền mà chưa có thoả thuận thì làm gì?
Ngồi lại viết thoả thuận ngay, càng sớm càng tốt, khi mọi chuyện còn vui vẻ. Dùng sáu câu hỏi trong bài làm khung, ghi rõ phần đã góp và ngày góp, rồi nhờ luật sư xem lại cách ghi cho đúng loại hình của quán.