Khi chủ tiệm ốm dài ngày, việc đầu tiên là trả lời ba câu trong tuần đầu: tiệm mở tiếp hay tạm đóng, ai giữ tiền, ai được quyết việc gì. Sau đó chạy tiệm theo kế hoạch ba chặng trong khoảng chín mươi ngày: giữ nhịp cho tuần đầu, thu gọn việc trong tháng đầu, rồi quyết hướng dài hơn khi đã rõ thời gian điều trị. Tiệm nhỏ hiếm khi chạy đủ như cũ; mục tiêu là giữ khách quen, giữ người làm, không để tiền rối.
Phần dưới viết cho người nhà phải đứng ra lo tiệm và cho chủ tiệm muốn chuẩn bị trước khi chưa có chuyện. Có một ví dụ giả định với tiệm sửa xe máy ở An Giang, bảng kế hoạch chín mươi ngày, những việc nên tạm ngưng, cách giữ tiền, bộ hồ sơ khẩn cấp nên làm sẵn và vài nguyên tắc giấy tờ.
Ba câu hỏi phải trả lời trong tuần đầu
Tiệm mở tiếp hay tạm đóng? Nếu có người làm nghề được việc chính, như thợ phụ sửa được xe, nhân viên làm được món chính, thì nên mở tiếp với việc thu gọn. Nếu cả tiệm chỉ có chủ làm được việc chính, mở ra chỉ để ngồi trông thì nhiều khi tạm đóng có báo trước sẽ đỡ hại cho uy tín hơn là mở mà làm không tới.
Ai giữ tiền? Phải chỉ định đúng một người giữ tiền mặt, sổ thu chi và tài khoản nhận tiền. Hai ba người cùng cầm tiền trong lúc rối là đường ngắn nhất tới cãi nhau trong nhà.
Ai được quyết việc gì? Người trông tiệm được quyết những việc hằng ngày; những việc lớn như nhận đơn lớn, mua thiết bị, cho người nghỉ thì chờ hỏi chủ khi chủ tỉnh táo, hoặc người nhà bàn chung. Viết ra một tờ giấy, dán ở chỗ người làm thấy.
Đừng chờ có tin chính xác về thời gian điều trị. Bác sĩ thường không nói trước được nằm viện bao lâu. Cứ trả lời ba câu này như thể sẽ vắng ít nhất một tháng; nếu chủ về sớm thì chỉ cần trả lại việc.
Ví dụ giả định: tiệm sửa xe máy ở An Giang
Ví dụ: anh Tâm có tiệm sửa xe máy ở một xã của An Giang, làm hai mươi năm, có một thợ phụ là Hậu, làm với anh được năm năm, sửa được phần lớn bệnh thường gặp nhưng chưa tự làm máy, chưa tự báo giá ca khó. Vợ anh bán phụ tùng, thay nhớt ở quầy trước. Anh bị tai nạn, phải mổ và nghỉ ít nhất hai tháng.
Tuần đầu, chị vợ hoảng, nhận hết xe khách gửi vì sợ mất khách. Hậu làm không xuể, ba chiếc xe phải làm máy để nằm đó, khách hỏi hoài không biết khi nào xong. Tiền phụ tùng bán ra và tiền công sửa trộn vào nhau, chị không biết tuần đó lời hay lỗ.
Sang tuần thứ hai, gia đình ngồi lại. Quyết định: tiệm mở tiếp nhưng chỉ nhận thay nhớt, vá vỏ, thay má phanh, bảo dưỡng thường, những việc Hậu làm chắc tay. Ba chiếc xe làm máy thì gọi khách báo thật, đề nghị khách mang sang một tiệm quen tin được ở xã bên, tiệm không lấy tiền công phần đã tháo. Chị vợ giữ toàn bộ tiền, ghi riêng sổ phụ tùng và sổ tiền công. Hậu được tăng một khoản phụ cấp trong thời gian anh Tâm vắng. Khách hỏi thì cả hai nói cùng một câu: anh Tâm nghỉ chữa bệnh, tiệm vẫn làm việc thường ngày, việc lớn thì hẹn tới khi anh về.
Kế hoạch chín mươi ngày chia ba chặng
Bảng dưới là khung cho tiệm có ít nhất một người làm được việc thường ngày. Tiệm chỉ có chủ làm nghề thì chặng hai nhiều khả năng là tạm đóng có báo trước.
| Chặng | Mục tiêu | Việc chính | Dấu hiệu cần đổi kế hoạch |
|---|---|---|---|
| Tuần 1 | Giữ nhịp, không làm hỏng thêm | Trả lời ba câu hỏi; báo khách đang dở việc; gom tiền về một người | Không ai làm được việc chính của tiệm |
| Tuần 2 đến 4 | Thu gọn để làm cho chắc | Chỉ nhận việc người ở lại làm chắc; tạm ngưng việc khó; chốt sổ tuần | Doanh thu không đủ trả người làm và tiền thuê |
| Tháng 2 đến 3 | Quyết hướng dài hơn | Hỏi thời gian điều trị; bàn có thuê thêm người hay giảm giờ; xem lại tiền dự phòng | Chủ không thể quay lại làm việc như cũ |
| Sau 90 ngày | Trả lại việc hoặc chuyển giao | Chủ về thì nhận lại dần từng việc; không về được thì bàn chuyển giao hoặc sang tiệm | Gia đình không ai muốn hay không thể tiếp |
Cột cuối là để không ai phải cố quá sức. Thấy dấu hiệu ở một chặng thì gia đình ngồi lại ngay, không chờ hết chặng mới bàn.
Những việc nên tạm ngưng nhận khi chủ vắng
Thu gọn không phải là bỏ khách, mà là chỉ hứa những gì làm được. Một lời hứa trễ hẹn làm khách mất lòng nhiều hơn một lời từ chối có giải thích. Thường nên tạm ngưng:
- Việc chỉ chủ làm được hoặc chỉ chủ báo giá được.
- Đơn lớn, đơn có hạn chót gấp, đơn phải đặt cọc trước mà người ở lại không chắc làm kịp.
- Khách mới đòi hỏi nhiều, cần giải thích lâu, dễ phát sinh tranh cãi về giá.
- Mua hàng dự trữ nhiều, nhất là hàng chậm bán; chỉ nhập đủ bán trong một hai tuần.
- Thay đổi giá, đổi nhà cung cấp, tuyển người mới, trừ khi thật sự cần.
- Mọi việc giấy tờ không gấp: ký hợp đồng mới, gia hạn dài hạn, chuyển nhượng.
Khi từ chối, nên nói rõ lý do và hẹn khi nào nhận lại. Nếu có tiệm quen tin được, giới thiệu khách sang đó. Khách quen thường nhớ cách tiệm đối xử trong lúc khó, và quay lại khi chủ khoẻ.
Giữ tiền trong lúc chủ vắng: năm việc làm ngay
Tiền là chỗ gia đình dễ rối nhất khi chủ ốm, vì cùng lúc phải lo viện phí và lo tiệm. Năm việc sau giúp không ai phải đoán.
- Tách riêng tiền tiệm và tiền chữa bệnh. Có thể dùng hai cuốn sổ hay hai cái hộp, miễn là không lấy tiền tiệm chi viện phí mà không ghi lại.
- Lập danh sách các khoản tiệm phải trả trong ba tháng tới: tiền thuê, lương người làm, nợ nhà cung cấp, điện nước, thuế. Ghi ngày tới hạn.
- Mỗi cuối tuần cộng tiền vào, trừ tiền ra, ghi số tiền còn lại. Không cần sổ sách phức tạp, chỉ cần đều.
- Gọi những nhà cung cấp đang cho nợ, báo thật tình hình, xin giữ hạn nợ hoặc giãn thêm một ít. Đa số mối quen chịu nghe nếu được báo sớm.
- Nếu thấy tiền còn lại không đủ trả các khoản sắp tới hạn, ngồi lại cả nhà để quyết thu gọn thêm hay tạm đóng, trước khi tới hạn chứ không phải sau.
Chuyện có nên vay thêm để giữ tiệm là quyết định lớn của gia đình, phụ thuộc nhiều yếu tố riêng; bài này không khuyên vay. Nếu tính tới, nên hỏi một kế toán hoặc người có chuyên môn mà gia đình tin.
Giữ khách quen trong lúc tiệm thu gọn
Khách quen của tiệm nhỏ ít khi bỏ đi vì tiệm từ chối một lần, mà bỏ đi vì không biết chuyện gì đang xảy ra: tới thấy cửa đóng không có lời nhắn, gọi không ai nghe, hẹn trả xe rồi lỡ hẹn. Vì vậy trong ba tháng chủ vắng, việc giữ khách chủ yếu là giữ thông tin cho rõ.
Ở tiệm sửa xe trong ví dụ, chị vợ ghi tên và cách liên lạc của mọi khách gửi xe vào một cuốn sổ, hẹn ngày trả cụ thể và gọi báo trước một ngày nếu trễ. Với khách quen lâu năm, chị báo luôn là anh Tâm đang chữa bệnh, việc lớn xin hẹn sau, việc thường thì Hậu vẫn làm. Ngày tiệm nghỉ thì để lời nhắn ở cửa ghi giờ mở lại. Những việc nhỏ như vậy không tốn tiền nhưng làm khách thấy tiệm vẫn đang được lo.
Không cần chạy khuyến mãi hay giảm giá để giữ khách trong thời gian này. Giảm giá khi đang thiếu người chỉ làm tiệm đông thêm việc mà không đủ tay làm, rồi lại trễ hẹn. Giữ đúng lời hứa nhỏ quan trọng hơn kéo thêm khách mới.
Chuẩn bị trước khi chưa ốm: bộ hồ sơ khẩn cấp của tiệm
Phần lớn sự rối trong tuần đầu đến từ chỗ không ai biết đồ nằm đâu. Chủ tiệm nên làm sẵn một bộ hồ sơ, để ở chỗ người nhà biết, cập nhật mỗi năm một lần. Bộ này gồm:
- Danh sách mối hàng, khách sỉ, chủ nhà, thợ sửa thiết bị, kèm cách liên lạc và ghi chú ngắn.
- Danh sách các khoản phải trả định kỳ và ngày tới hạn.
- Nơi để giấy đăng ký kinh doanh, hợp đồng thuê, giấy tờ thuế, chìa khoá dự phòng.
- Cách vào các tài khoản nhận tiền của tiệm, để ở nơi an toàn mà người được chỉ định biết.
- Danh sách việc người làm được tự làm và việc phải chờ chủ.
- Ghi chú những đơn hay công việc thường kéo dài, để người nhà biết cái gì đang dở.
Bộ hồ sơ này dùng được cả khi chủ đi xa, chứ không chỉ khi ốm. Làm một lần mất vài buổi tối, nhưng trong lúc có chuyện nó đỡ cho gia đình rất nhiều quyết định trong hoảng loạn.
Giấy tờ: ủy quyền và tạm ngừng kinh doanh, nắm nguyên tắc
Người nhà trông tiệm thay thường gặp vướng khi phải ký nhận hàng, ký hợp đồng, làm việc với ngân hàng hay cơ quan thuế thay cho chủ. Trong nhiều trường hợp cần giấy ủy quyền hợp lệ, và tuỳ việc mà có yêu cầu về hình thức khác nhau. Nếu chủ còn tỉnh táo, nên làm giấy ủy quyền sớm; hỏi văn phòng công chứng hoặc luật sư để làm đúng phạm vi và thời hạn.
Nếu tiệm phải đóng lâu, có quy định về việc thông báo tạm ngừng kinh doanh và nghĩa vụ thuế trong thời gian tạm ngừng. Quy định có thể thay đổi, nên hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh nơi tiệm đăng ký và cơ quan thuế quản lý tiệm trước khi quyết. Đừng chỉ kéo cửa rồi để đó, vì có thể phát sinh nghĩa vụ mà gia đình không biết.
Với người làm, nếu tiệm thu gọn hoặc tạm đóng, chuyện lương và chế độ của họ cũng có quy định của luật lao động. Nói thật với họ sớm và hỏi người am hiểu luật trước khi quyết cho nghỉ. Người làm được đối xử tử tế trong lúc khó thường là người ở lại giúp tiệm đứng dậy khi chủ khoẻ.
Câu hỏi thường gặp
Chủ tiệm nằm viện thì có nên đóng tiệm luôn cho đỡ lo không?
Không nhất thiết. Nếu có người làm được việc chính, mở tiếp với việc thu gọn giúp giữ khách và giữ người làm. Nếu chỉ chủ làm được việc chính, tạm đóng có báo trước rõ ràng thường tốt hơn mở mà làm không tới.
Người nhà không biết nghề thì trông tiệm được những gì?
Người nhà thường làm tốt phần giữ tiền, ghi sổ, nghe điện thoại, báo khách và giữ quan hệ với mối hàng. Phần nghề nên để người làm có tay nghề lo, và chỉ nhận những việc họ làm chắc.
Có nên báo cho khách biết chủ tiệm đang ốm không?
Nên báo ngắn gọn, thật, không cần kể chi tiết bệnh. Khách quen biết lý do sẽ thông cảm khi tiệm từ chối việc khó hay trả hàng chậm. Giấu đi thì khách dễ nghĩ tiệm làm ẩu.
Người làm phải gánh thêm việc khi chủ vắng thì có nên trả thêm không?
Nên trả thêm một khoản phụ cấp rõ ràng trong thời gian chủ vắng. Đây là lúc tiệm phụ thuộc nhiều nhất vào người làm, và một khoản nhỏ thường giữ được người tốt hơn nhiều lời cảm ơn.
Tạm đóng tiệm vài tháng có phải làm thủ tục gì không?
Có thể có, tuỳ thời gian và loại hình đăng ký. Nên hỏi cơ quan đăng ký kinh doanh nơi tiệm đăng ký và cơ quan thuế quản lý tiệm để biết cần thông báo gì và nghĩa vụ thuế trong thời gian tạm ngừng.
Chủ tiệm khoẻ lại thì nên nhận lại việc thế nào?
Nên nhận lại dần từng việc trong vài tuần thay vì quay lại ôm hết một lúc. Đây cũng là dịp xem việc nào người khác đã làm tốt trong lúc mình vắng để giao hẳn, giảm bớt gánh cho chính mình.