Khi cha mẹ chưa chịu buông dù con đã về tiếp quản, cách gỡ thường không phải là cãi cho thắng, mà là cùng lập một bảng ai quyết việc gì, với ba cột: con tự quyết, con quyết sau khi hỏi ý cha mẹ, cha mẹ còn giữ. Song song, cho cha mẹ một vai mới có ích thật trong tiệm, để việc lui ra không có nghĩa là bị gạt ra.
Người con thường thấy cha mẹ không tin mình. Cha mẹ thường thấy con vội, chưa hiểu tiệm. Cả hai đều có phần đúng. Bài dưới giải thích vì sao cha mẹ khó buông, kể một ví dụ giả định với tiệm vải ở TP Hồ Chí Minh, gợi ý cách nói chuyện, bảng ai quyết việc gì, những vai mới cho cha mẹ, phần con cũng phải đổi và khi nào nên nhờ người thứ ba.
Vì sao cha mẹ khó buông tiệm
Tiệm là cả đời của họ. Ba bốn chục năm đứng một chỗ, tiệm không chỉ là chỗ kiếm tiền mà là cách cha mẹ biết mình là ai. Buông tiệm giống như buông một phần của chính mình.
Sợ con sai mà mất tiệm. Cha mẹ đã thấy nhiều tiệm quanh mình đóng cửa vì một quyết định vội. Mỗi lần con đổi gì, cha mẹ thấy lại nỗi sợ đó.
Không có việc gì khác để làm. Nhiều người cả đời chỉ biết tiệm. Rời tiệm thì không biết ngày trôi thế nào, nên cứ ra tiệm ngồi, và ngồi thì khó mà không nói.
Sợ mất vai trò trong nhà. Trong nhiều gia đình, người giữ tiệm là người có tiếng nói. Giao tiệm cho con có khi đồng nghĩa với việc thấy mình không còn được hỏi ý nữa.
Chưa ai nói rõ giao tới đâu. Rất nhiều nhà chỉ nói "con về lo tiệm" mà không nói lo cái gì. Cha mẹ nghĩ con phụ, con nghĩ mình đã là chủ. Hai bên làm theo hai bản thoả thuận khác nhau mà không biết.
Ví dụ giả định: tiệm vải ở TP Hồ Chí Minh
Ví dụ: bà Mai bán vải ở một khu chợ của TP Hồ Chí Minh hơn ba mươi năm, bán sỉ cho thợ may và bán lẻ cho khách. Con trai bà, anh Khoa, nghỉ việc công ty về tiếp tiệm được một năm. Khoa muốn bớt nhập loại vải bán chậm, mở thêm bán online cho thợ may ở tỉnh, đổi cách xếp hàng cho khách dễ chọn.
Mỗi lần Khoa đặt hàng, bà gọi lại cho mối để sửa số lượng. Khoa xếp lại kệ, hôm sau bà xếp về như cũ. Khách sỉ quen vẫn hỏi bà giá, bà báo giá khác Khoa báo hôm trước. Khoa thấy mình như người làm thuê không lương; bà thấy con làm loạn tiệm. Hai mẹ con ít nói chuyện dần, người làm thì khó xử.
Chị gái của Khoa đứng ra hẹn một buổi. Ba người lập bảng ai quyết việc gì: Khoa tự quyết việc xếp kệ, bán online, giá bán lẻ; Khoa quyết sau khi hỏi bà chuyện nhập hàng mới và giá sỉ cho khách quen lâu năm; bà còn giữ quyết định với hai mối vải lâu nhất và chuyện gia hạn hợp đồng sạp. Bà nhận thêm một vai: mỗi sáng thứ Hai ngồi với Khoa kể về từng khách sỉ, và dạy cô bán hàng mới cách nhận biết các loại vải. Sau ba tháng, bảng được xem lại, hai việc chuyển từ cột giữa sang cột của Khoa.
Cuộc nói chuyện cần có: ai nói gì trước
Cuộc nói chuyện này hay hỏng nếu người con mở đầu bằng danh sách những lần cha mẹ can thiệp. Nghe như bị kể tội, cha mẹ sẽ tự vệ, và buổi nói chuyện thành buổi cãi nhau. Cách mở dễ hơn là người con nói mình cần gì để làm tốt, chẳng hạn: "Con muốn làm cho tiệm tốt hơn, nhưng con cần biết việc nào con được tự quyết, để khách với người làm khỏi bối rối."
Sau đó mời cha mẹ nói điều họ lo nhất. Thường không phải là chuyện con xếp kệ sai, mà là chuyện sợ mất mối quen, sợ con nhập nhiều hàng rồi kẹt tiền, sợ khách cũ bị bỏ quên. Khi nỗi lo được nói ra, hai bên mới thấy chỗ nào cha mẹ nên giữ thêm một thời gian, chỗ nào thật ra con đã làm được.
Nếu khó nói trực tiếp, có thể nhờ một người trong nhà mà cả hai tin, như anh chị em khác, đứng ra hẹn và giữ cho buổi nói chuyện đi đúng hướng. Đừng nói chuyện này giữa giờ bán, trước mặt người làm hay khách. Và đừng mong xong trong một buổi; thường cần hai ba lần ngồi lại, mỗi lần chốt được một ít.
Bảng ai quyết việc gì: ba cột cho hai thế hệ
Bảng dưới là ví dụ cho tiệm vải trong bài. Tiệm của bạn thay tên việc cho hợp. Mỗi việc chỉ nằm ở một cột; việc nào hai bên chưa đồng ý xếp ở đâu thì tạm để cột giữa.
| Việc | Con tự quyết | Con quyết sau khi hỏi ý cha mẹ | Cha mẹ còn giữ |
|---|---|---|---|
| Xếp kệ, trưng hàng | Có | ||
| Bán online, kênh mới | Có | ||
| Giá bán lẻ | Có | ||
| Giá sỉ cho khách quen lâu năm | Có | ||
| Nhập loại hàng mới | Có | ||
| Làm việc với mối hàng lâu năm nhất | Có, trong một thời gian | ||
| Gia hạn hợp đồng sạp, mặt bằng | Có, con đi cùng | ||
| Tuyển, cho nghỉ người làm | Có |
Hẹn xem lại bảng mỗi ba tháng. Mục tiêu là cột thứ ba ngắn dần và cột thứ nhất dài dần. Nếu sau một năm cột thứ ba vẫn không đổi, đó là dấu hiệu cần nói chuyện thẳng hơn về thời điểm cha mẹ lui hẳn.
Cho cha mẹ một vai mới thật sự, không phải vai cho có
Buông dễ hơn khi có một chỗ khác để cầm. Vai mới phải là việc tiệm thật sự cần, không phải việc bày ra cho cha mẹ đỡ buồn, vì cha mẹ nhận ra ngay. Vài vai thường hợp:
- Giữ quan hệ với những mối hàng và khách quen lâu năm nhất, dẫn con đi gặp, chuyển dần sang con.
- Dạy nghề cho người làm mới: nhận biết hàng, cách nói chuyện với khách khó tính.
- Kiểm chất lượng: nếm món, xem hàng nhập về, chỉ ra chỗ chưa đạt.
- Ghi lại công thức, kinh nghiệm, chuyện cũ của tiệm cho người sau.
- Đại diện tiệm trong những dịp gặp gỡ của chợ, của phố, của hội ngành nghề.
- Ngồi buổi họp tháng với con, xem số liệu và góp ý, không quyết thay.
Người con nên nói rõ vai đó quan trọng thế nào và hỏi ý cha mẹ thường xuyên trong phạm vi vai đó. Khi cha mẹ thấy ý mình vẫn được cần, họ ít phải đi tìm chỗ để can thiệp ở những việc đã giao.
Phần người con cũng phải đổi
Báo trước, đừng để cha mẹ phát hiện. Thay đổi nào lớn, kể cả trong phần con tự quyết, nên kể cho cha mẹ nghe trước. Cha mẹ biết qua người khác sẽ nghĩ con giấu, và lần sau sẽ kiểm kỹ hơn.
Nói cả chuyện sai. Con nhập hàng sai, mất một khách, nên tự kể ra cùng cách mình sửa. Giấu chuyện sai là cách nhanh nhất làm cha mẹ không dám buông.
Đừng đổi tất cả trong năm đầu. Con về với nhiều ý mới, nhưng đổi quá nhiều thứ cùng lúc thì cha mẹ không kịp tin, khách cũng không kịp quen. Chọn hai ba thay đổi quan trọng nhất trước.
Học cái cũ trước khi bỏ. Một cách làm cũ của cha mẹ trông lạc hậu nhưng có khi có lý do mà con chưa thấy, như giữ một loại vải bán chậm vì đó là món mấy thợ may lâu năm luôn cần. Hỏi lý do trước khi bỏ; nếu vẫn thấy nên bỏ, cha mẹ cũng dễ đồng ý hơn vì thấy con đã hiểu.
Tôn trọng trước người ngoài. Bất đồng thì nói riêng. Trước mặt khách và người làm, con không cãi lại cha mẹ, cũng như cha mẹ không sửa con.
Tự kiểm sau ba tháng: bảng có đang chạy thật không
Lập bảng xong không có nghĩa là xong việc. Có nhà lập bảng rất đẹp, dán ở quầy, rồi mọi thứ vẫn như cũ. Sau ba tháng, hai thế hệ nên ngồi lại và mỗi người tự trả lời riêng ra giấy mấy câu: trong ba tháng qua, có lần nào cha mẹ quyết lại việc trong cột của con không, có lần nào con tự làm việc trong cột giữa mà không hỏi không, khách quen và mối hàng đã quen làm việc với con chưa, người làm hỏi ai khi có chuyện.
Đọc câu trả lời của nhau, chỗ nào hai bên trả lời khác thì nói về chỗ đó trước. Thường sẽ thấy vài lần cha mẹ can thiệp không phải vì không tin, mà vì có chuyện gấp và con không có mặt. Những lần như vậy nên sửa bằng cách thêm một dòng vào bảng, chẳng hạn khi con vắng thì cha mẹ được quyết thay việc gì, rồi báo lại con.
Nếu sau ba tháng mà phần lớn câu trả lời là không đổi gì, đừng trách nhau. Có thể bảng đã giao quá nhiều quá nhanh, hoặc nỗi lo thật của cha mẹ chưa được nói ra. Quay lại bước nói chuyện, chọn ít việc hơn, và hẹn xem lại sớm hơn.
Dấu hiệu nên nhờ người thứ ba
Phần lớn nhà gỡ được chuyện này với nhau. Nhưng có những lúc cần một người đứng ngoài, vì cha mẹ và con đã quá mệt để nghe nhau. Nên nhờ người thứ ba khi thấy:
- Đã ngồi lại nhiều lần mà không chuyển được việc nào sang con.
- Hai bên tránh nói chuyện với nhau, chỉ nhắn qua người làm hoặc anh chị em.
- Chuyện tiệm làm sứt mẻ chuyện nhà: bữa cơm căng thẳng, các cháu cũng biết.
- Người con bắt đầu tính bỏ về lại công việc cũ, hoặc cha mẹ tính bán tiệm cho người ngoài vì giận.
- Đụng tới chuyện tài sản, phần của các anh chị em khác, thừa kế.
Người thứ ba có thể là một người lớn trong họ mà cả nhà tôn trọng, một người bạn làm ăn lâu năm của cha mẹ, hoặc hoà giải viên. Chuyện tài sản và thừa kế thì cần luật sư.
Câu hỏi thường gặp
Cha mẹ cứ quyết lại việc đã giao cho con thì nên làm gì?
Nên hẹn một buổi riêng, mở đầu bằng điều con cần để làm tốt chứ không kể tội, mời cha mẹ nói điều họ lo, rồi cùng lập bảng ai quyết việc gì. Mỗi ba tháng xem lại bảng một lần.
Có nên nhờ người khác nói chuyện với cha mẹ thay mình không?
Có thể nhờ một người trong nhà mà cả hai tin đứng ra hẹn và giữ buổi nói chuyện đi đúng hướng. Nhưng người con vẫn nên tự nói điều mình cần, không để người khác nói thay toàn bộ.
Cha mẹ không còn việc gì làm ngoài tiệm thì sao?
Nên cho cha mẹ một vai thật sự có ích trong tiệm như giữ mối lâu năm, dạy người mới, kiểm chất lượng. Ngoài tiệm, khuyến khích cha mẹ có thêm sinh hoạt riêng để việc lui ra không thành trống trải.
Bao lâu thì cha mẹ nên giao hẳn tiệm cho con?
Không có thời hạn chung. Một cách làm là xem bảng ai quyết việc gì mỗi ba tháng và chuyển dần từng việc. Nếu sau một năm không việc nào chuyển, cả nhà nên nói thẳng về mốc thời gian.
Con có nên tự làm theo ý mình rồi báo sau không?
Với việc đã giao trong cột con tự quyết thì được, nhưng nên kể cho cha mẹ nghe sớm. Với việc chưa giao, tự làm rồi báo sau thường làm cha mẹ mất tin và giữ chặt hơn.
Khi nào nên nhờ người ngoài giúp gỡ chuyện giao tiệm?
Khi hai bên đã nói chuyện nhiều lần mà không đổi được gì, khi chuyện tiệm làm sứt mẻ quan hệ trong nhà, hoặc khi đụng tới tài sản và thừa kế. Lúc đó nên nhờ người lớn trong họ, hoà giải, hoặc luật sư tuỳ việc.