Khi phải giảm chi phí người làm, thứ tự hợp lý là: cắt giờ làm thêm, giảm ca, xếp lại việc, cho nghỉ luân phiên có thoả thuận, và chỉ khi những cách đó không đủ mới chấm dứt hợp đồng với một số người. Dù đi đến bước nào, nguyên tắc là báo trước, nói thật lý do, trả đủ mọi khoản còn nợ, và làm các thủ tục bảo hiểm cho người nghỉ.
Bài này dành cho chủ xưởng, chủ tiệm có vài người tới vài chục người làm. Ví dụ giả định là một xưởng may nhỏ ở Đồng Nai với mười hai thợ. Luật lao động có nhiều trường hợp riêng: hợp đồng xác định thời hạn hay không, người đang mang thai hay nuôi con nhỏ, người đang nghỉ ốm. Vì vậy bài chỉ nêu nguyên tắc; trước khi gửi bất kỳ thông báo nào, hãy hỏi luật sư hoặc kế toán quen việc lao động.
Các cách giảm chi phí người làm, từ nhẹ tới nặng
Không phải lúc nào cũng phải cho người nghỉ. Đi lần lượt từ trên xuống, dừng ở bước đủ giải quyết vấn đề.
| Cách | Giảm được gì | Cái giá phải trả | Cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Ngừng làm thêm giờ | Phần lương tăng ca | Thợ mất khoản thu thêm, có thể buồn | Nói rõ là tạm thời, khi nào xem lại |
| Giảm ca, giảm ngày làm | Một phần lương theo giờ | Thu nhập của cả nhóm giảm | Cần thoả thuận với người lao động, không tự ý cắt |
| Xếp lại việc, người làm hai việc | Không phải tuyển thay người nghỉ tự nhiên | Người ở lại làm nhiều hơn | Không ép làm việc ngoài khả năng hay quá giờ |
| Nghỉ luân phiên có thoả thuận | Lương những ngày nghỉ theo thoả thuận | Thợ phải tìm việc khác tạm | Hỏi người am hiểu luật về khoản chi trả những ngày này |
| Chấm dứt hợp đồng với một số người | Toàn bộ lương của người nghỉ | Chi phí một lần, mất tay nghề, ảnh hưởng tinh thần người ở lại | Làm đúng trình tự, có văn bản, trả đủ |
Ví dụ giả định: xưởng may ở Đồng Nai mất một đơn hàng lớn, sản lượng giảm gần một nửa trong ba tháng tới. Chủ xưởng ngừng tăng ca trước, sau đó thoả thuận với cả xưởng làm năm ngày thay vì sáu. Hai tháng sau đơn hàng mới vẫn chưa về, lúc đó mới bàn chuyện cho hai người nghỉ. Đi theo thứ tự này, người ở lại hiểu rằng chủ đã cố giữ, chứ không phải cắt người ngay khi khó.
Nguyên tắc pháp lý chủ tiệm phải nhớ
Có hợp đồng thì chấm dứt phải theo căn cứ. Chủ không thể muốn cho nghỉ là cho nghỉ. Luật cho phép chấm dứt khi hai bên thoả thuận, khi hết hạn hợp đồng, hoặc trong một số trường hợp như thay đổi cơ cấu hay lý do kinh tế với trình tự riêng. Mỗi căn cứ có điều kiện và thủ tục khác nhau.
Thoả thuận là đường êm nhất. Nhiều tiệm nhỏ chọn thoả thuận chấm dứt: hai bên cùng ký một văn bản ghi ngày nghỉ, các khoản được nhận. Cách này ít tranh chấp nhất nếu người lao động thật sự đồng ý và khoản nhận là hợp lý. Đừng ép ký.
Báo trước và trả đủ. Trong nhiều trường hợp, chủ phải báo trước một khoảng thời gian tuỳ loại hợp đồng. Khi nghỉ, phải trả hết lương còn nợ, tiền ngày phép chưa nghỉ nếu có, và các khoản trợ cấp nếu luật yêu cầu. Thời hạn thanh toán cũng có quy định.
Bảo hiểm xã hội. Nếu tiệm có đóng bảo hiểm cho người lao động, chủ phải làm thủ tục chốt quá trình đóng và trả lại giấy tờ để họ hưởng trợ cấp thất nghiệp hoặc đi làm chỗ khác. Chậm việc này làm người nghỉ thiệt thòi và có thể bị phạt.
Có những người được bảo vệ đặc biệt. Lao động nữ đang mang thai, nuôi con nhỏ, người đang nghỉ ốm hay điều trị thường có những hạn chế khi chấm dứt. Hỏi kỹ trước khi đưa tên họ vào danh sách.
Chọn ai ở lại, ai nghỉ: tiêu chí nên ghi ra giấy
Cảm tính là cách dễ sai nhất và dễ bị nói là thiên vị. Viết tiêu chí trước, rồi mới áp vào từng người.
- Việc nào tiệm vẫn cần trong sáu tháng tới, việc nào sẽ ít đi. Bắt đầu từ việc, không bắt đầu từ người.
- Ai làm được nhiều việc, ai chỉ làm được một việc đang giảm.
- Ai giữ mối khách, công thức, cách làm mà người khác chưa biết. Mất người này là mất cả phần đó.
- Ý muốn của chính người lao động: có người đang muốn nghỉ để về quê hoặc đổi nghề, hỏi thẳng trước khi chọn.
- Hoàn cảnh: người có con nhỏ, người là lao động chính trong nhà. Không phải tiêu chí duy nhất, nhưng nên cân.
- Không dùng đợt cắt giảm để "xử" người mình không ưa. Người ở lại nhìn thấy hết và mất lòng tin.
Ghi lý do cho từng tên. Nếu sau này có thắc mắc, bạn có cái để giải thích thay vì nhớ lại cảm giác lúc đó.
Nói chuyện với người phải nghỉ
Cuộc nói chuyện này nên do chủ trực tiếp làm, không qua tin nhắn, không nhờ quản lý nói hộ nếu tiệm nhỏ. Chuẩn bị trước theo trình tự:
- Chuẩn bị sẵn văn bản, con số các khoản người đó sẽ nhận, ngày làm cuối, ngày thanh toán.
- Gặp riêng, chỗ yên tĩnh, đầu giờ chứ không cuối ca khi người ta đã mệt.
- Nói thẳng ngay câu đầu: "Anh/chị ơi, xưởng mình mất đơn lớn, mình phải giảm người, và mình phải cho anh/chị nghỉ từ ngày…". Vòng vo làm người nghe khổ hơn.
- Nói lý do thật, ngắn. Không đổ lỗi cho người đó nếu lý do là kinh tế.
- Đưa con số và giấy tờ, cho người ta thời gian đọc, hỏi lại, không ép ký ngay.
- Nói rõ mình giúp được gì: viết giấy xác nhận kinh nghiệm, giới thiệu chỗ quen đang cần người.
- Báo cho người ở lại ngay sau đó, cùng ngày, để tránh tin đồn.
Điều người nghỉ nhớ lâu nhất thường không phải số tiền mà là cách họ được đối xử ngày hôm đó. Tiệm nhỏ sống trong một khu, một nghề; tiếng xấu lan nhanh hơn bạn nghĩ.
Lịch hai tuần cho một đợt cắt giảm
Đợt cắt giảm kéo dài, tin đồn lan, người giỏi tự xin nghỉ trước. Làm gọn trong khoảng hai tuần, theo lịch dưới đây (ví dụ cho tiệm vài chục người, tiệm nhỏ hơn thì rút ngắn).
| Thời điểm | Việc của chủ | Ai cần biết |
|---|---|---|
| Ngày 1 đến 3 | Xem lại sổ sách, tính số tiền cần cắt mỗi tháng, thử các cách nhẹ trước | Chỉ chủ và người phụ trách sổ sách |
| Ngày 4 đến 6 | Viết tiêu chí, lập danh sách, hỏi luật sư hoặc kế toán về căn cứ và các khoản phải trả | Chủ, người tư vấn |
| Ngày 7 đến 8 | Chuẩn bị văn bản, con số từng người, giấy xác nhận kinh nghiệm | Chủ, kế toán |
| Ngày 9 | Nói chuyện riêng với từng người phải nghỉ, sau đó họp cả nhóm cùng ngày | Người nghỉ, rồi cả nhóm |
| Ngày 10 đến 14 | Bàn giao việc, xếp lại phân công, thanh toán đúng hạn, làm thủ tục bảo hiểm | Người nghỉ, người nhận việc |
Mốc báo trước theo luật có thể dài hơn hai tuần tuỳ loại hợp đồng; khi đó ngày làm cuối lùi ra sau, nhưng việc nói chuyện vẫn nên làm sớm và gọn như trên. Điều quan trọng là không để khoảng trống giữa lúc chủ đã quyết và lúc người làm được biết. Khoảng trống đó luôn bị lấp bằng tin đồn, và tin đồn thường tệ hơn sự thật.
Trong hai tuần này, đừng đồng thời làm thêm thay đổi lớn khác như đổi giờ mở cửa hay đổi quản lý. Mỗi lần chỉ một thay đổi lớn, để người làm có thời gian thích nghi.
Giữ người ở lại sau đợt cắt giảm
Sau khi có người nghỉ, những người còn lại thường lo đến lượt mình. Năng suất có thể giảm đúng lúc tiệm cần nhất. Hãy họp ngắn với cả nhóm: nói đã cắt bao nhiêu, vì sao, và hiện tại có kế hoạch cắt thêm không. Nếu chưa chắc, nói là chưa chắc và hẹn ngày cập nhật, đừng hứa "không ai phải nghỉ nữa" khi bạn chưa biết.
Xếp lại việc cho rõ: ai làm phần việc của người đã nghỉ, có cần bỏ bớt việc gì không. Nhiều chủ tiệm giữ nguyên khối lượng việc rồi dồn cho người ở lại, sau hai tháng người giỏi nhất xin nghỉ vì quá tải. Khi tình hình khá lên, người được gọi lại trước nên là những người đã nghỉ vì lý do kinh tế, nếu họ muốn quay lại. Điều này cho cả nhóm thấy cắt giảm là chuyện bất đắc dĩ, không phải loại bỏ.
Một việc nhỏ mà nhiều chủ xưởng bỏ qua: hỏi người ở lại xem chỗ nào trong quy trình đang dư hoặc thiếu sau khi bớt người. Thợ đứng máy hằng ngày thường thấy trước chủ những khâu có thể gộp, những bước kiểm tra trùng lặp, hay chỗ nguyên liệu đang bị hao hụt. Nghe họ vừa giúp tiết kiệm thêm, vừa cho họ cảm giác mình là một phần của việc cứu xưởng, chứ không chỉ là người chờ đến lượt.
Những việc không cần làm
Có vài việc chủ tiệm hay làm vì lo, nhưng thực ra gây hại nhiều hơn lợi.
- Không cần giấu chuyện khó khăn với cả nhóm đến phút cuối. Người làm thường đã đoán được, giấu chỉ làm họ mất lòng tin.
- Không cần cắt một lần thật nhiều "cho xong". Cắt quá tay rồi lại phải tuyển, tốn hơn và mất người có tay nghề.
- Không cần tự soạn văn bản theo mẫu trên mạng rồi ký luôn. Mẫu chung thường thiếu căn cứ hoặc ghi sai khoản; nhờ người am hiểu xem một lần rẻ hơn tranh chấp về sau.
- Không nên giữ lương tháng cuối để "giữ chân" người nghỉ bàn giao. Trả đúng hạn, việc bàn giao thoả thuận riêng.
- Không nên hứa miệng sẽ gọi lại nếu bạn không định làm vậy.
Câu tự kiểm sau đợt cắt giảm: nếu người vừa nghỉ kể lại chuyện này cho người khác trong nghề, họ sẽ kể thế nào? Nếu câu chuyện đó làm bạn ngại, có thể còn chỗ cần sửa.
Câu hỏi thường gặp
Giảm ca làm có cần nhân viên đồng ý không?
Thường là cần, vì giảm giờ làm kéo theo giảm thu nhập so với hợp đồng đã ký. Cách an toàn là thoả thuận bằng văn bản, ghi rõ thời gian áp dụng và khi nào xem lại. Hỏi người am hiểu luật lao động nếu không chắc.
Thoả thuận chấm dứt hợp đồng có cần trả trợ cấp không?
Tuỳ trường hợp và tuỳ việc người lao động đã tham gia bảo hiểm thất nghiệp bao lâu. Ngoài khoản luật bắt buộc, hai bên có thể thoả thuận thêm một khoản hỗ trợ. Kế toán hoặc luật sư tính giúp con số đúng cho từng người.
Có thể cho nghỉ ngay trong ngày được không?
Trong nhiều trường hợp chủ phải báo trước một khoảng thời gian theo loại hợp đồng, trừ khi hai bên thoả thuận khác. Cho nghỉ ngay mà không có thoả thuận dễ thành chấm dứt trái luật và phải bồi thường. Kiểm tra trước với người am hiểu.
Tiệm không ký hợp đồng lao động thì có phải làm theo luật không?
Không ký giấy không có nghĩa là không có quan hệ lao động. Nếu người đó làm thường xuyên, nhận lương, chịu sự quản lý của bạn, thì vẫn có thể được coi là lao động. Nên đối xử theo nguyên tắc báo trước, trả đủ và hỏi luật sư.
Nên báo cho cả nhóm trước hay nói riêng với người phải nghỉ trước?
Nói riêng với người phải nghỉ trước, sau đó báo cho người ở lại ngay trong ngày. Nếu cả nhóm biết trước, người phải nghỉ sẽ nghe tin qua người khác, rất tổn thương. Giữ khoảng cách giữa hai cuộc nói chuyện càng ngắn càng tốt.
Khi tình hình khá lên có nên gọi lại người cũ không?
Nên ưu tiên gọi lại nếu họ nghỉ vì lý do kinh tế và làm tốt. Người cũ quen việc, không mất thời gian đào tạo, và cả nhóm thấy chủ giữ lời. Tuy vậy, đừng hứa trước điều mình chưa chắc làm được.