Khi thợ chính xin nghỉ đột ngột, tiệm nhỏ cần làm ba việc trong tuần đầu: nói chuyện thẳng với người đó để biết có giữ được không và xin thời gian bàn giao, ghi lại mọi thứ chỉ họ biết, rồi sắp xếp lại việc nhận và việc tạm từ chối cho khớp với tay nghề còn lại. Việc tuyển người mới làm song song nhưng không thể thay ngay được, nên trong một tháng đầu, giữ được khách quen quan trọng hơn giữ đủ mọi loại dịch vụ.
Ví dụ giả định: tiệm sửa xe máy ở Cần Thơ, chủ tiệm và ba thợ, trong đó một thợ cả đã làm tám năm, chuyên các ca khó như đại tu máy, sửa phun xăng điện tử, xử lý xe tay ga đời mới. Anh báo sẽ nghỉ sau hai tuần để về quê phụ gia đình. Phần lớn khách quen tìm đến tiệm vì tay nghề của anh.
Nói chuyện trước khi người đó đi
Cuộc nói chuyện đầu tiên nên diễn ra riêng, không vội, không trách. Mục tiêu là hiểu lý do thật. Nghỉ vì gia đình, vì lương, vì mệt, vì mâu thuẫn trong tiệm hay vì được mời chỗ khác, mỗi lý do có cách xử khác nhau. Có lý do chủ tiệm sửa được, có lý do không.
Nếu lý do là lương hoặc giờ làm, chủ tiệm cần tự hỏi: giữ người này bằng mức tăng đó có chịu được lâu dài không, và có công bằng với những thợ còn lại không. Tăng lương chỉ để giữ chân trong lúc gấp rồi vài tháng sau không trả nổi thì chỉ đẩy chuyện ra sau.
Nếu không giữ được, xin thêm thời gian bàn giao và cụ thể hoá thời gian đó: hai tuần còn lại anh làm những ca nào, kèm cặp ai, ghi lại những gì. Quy định báo trước khi nghỉ việc phụ thuộc vào loại hợp đồng lao động hai bên đã ký; nếu chưa rõ, hỏi kế toán hoặc luật sư lao động, đừng giữ người bằng cách giữ lương hay giấy tờ, vì làm vậy có thể vi phạm pháp luật.
Câu nên dùng: "Anh nghỉ thì tiệm tiếc lắm, nhưng mình hiểu. Hai tuần này anh giúp tiệm ghi lại mấy ca khó với chỉ cho cậu Tâm mấy việc chính được không?" Kết thúc tử tế cũng để ngỏ khả năng người thợ giới thiệu bạn nghề hoặc quay lại làm theo ca khi rảnh.
Liệt kê những gì chỉ người đó biết
Người làm lâu năm mang trong đầu nhiều thứ không ai ghi lại. Ngồi với họ một buổi, đi qua từng nhóm dưới đây và ghi ra giấy:
- Ca khó và cách xử lý: các dòng xe hay gặp lỗi gì, dấu hiệu nhận biết, cách sửa đã từng làm thành công.
- Khách quen: ai hay đến, xe gì, thói quen gì, khách nào cần gọi báo trước khi thay phụ tùng đắt tiền.
- Nguồn phụ tùng: mua món nào ở đâu, ai giao nhanh, ai có hàng chính hãng, món nào phải đặt trước.
- Dụng cụ và máy móc: máy nào hay trục trặc, cách hiệu chỉnh, chỗ để các dụng cụ chuyên dùng.
- Mối quan hệ: các tiệm khác hay nhờ sửa phần việc gì, ai nhận gia công phần tiện, hàn.
- Thói quen làm việc: thứ tự kiểm tra một chiếc xe mới vào, các bước không được bỏ qua.
Ghi không cần đẹp, cần đủ. Một cuốn sổ tay có tên khách, dòng xe và những lưu ý ngắn là tài sản của tiệm. Nhiều chủ tiệm chỉ nhận ra giá trị của những ghi chép này khi người thợ đã đi và khách quen hỏi những điều không ai trả lời được.
Tính cái giá thật của việc mất một người
Trước khi chọn cách thay người, nên biết việc mất người này tốn bao nhiêu, để không trả quá đắt cũng không tiết kiệm sai chỗ. Ví dụ ở tiệm sửa xe, tính cho một tháng:
| Khoản | Số ví dụ | Cách ước |
|---|---|---|
| Doanh thu ca khó tạm không nhận | 18 triệu | Đếm số ca đại tu, phun xăng điện tử trung bình mỗi tháng nhân giá công |
| Phần công phải chia khi gửi tiệm quen | 5 triệu | Tỷ lệ chia thỏa thuận trên các ca gửi đi |
| Thời gian chủ tiệm đứng kèm, kiểm xe | Khoảng 40 giờ | Giờ chủ tiệm không làm được việc khác |
| Chi phí tìm người mới | 2 triệu | Đăng tin, thử việc, phụ tùng hỏng khi làm thử |
| Khách quen có thể mất | Chưa đếm được | Theo dõi số khách quen quay lại trong ba tháng |
Bảng này cho thấy hai điều. Thứ nhất, nếu giữ được người thợ cũ bằng mức tăng lương thấp hơn nhiều so với hơn hai mươi triệu mất đi mỗi tháng, thì giữ là lựa chọn đáng cân nhắc nghiêm túc. Thứ hai, nếu không giữ được, việc trả lương cao hơn mặt bằng cho một thợ giỏi mới vẫn có thể rẻ hơn để tiệm hụt dịch vụ khó nhiều tháng liền. Dòng cuối là dòng khó đo nhất nhưng thường đắt nhất: khách quen đi rồi thì ít khi quay lại chỉ vì tiệm đã tuyển được người.
Bốn cách lấp chỗ trống và cái giá của từng cách
Sau khi biết chắc người đó sẽ đi, chủ tiệm có bốn lựa chọn chính, có thể kết hợp:
| Cách | Ưu điểm | Nhược điểm | Hợp khi |
|---|---|---|---|
| Tìm thợ lành nghề thay thế | Giữ được dịch vụ khó | Tìm lâu, lương cao, cần thời gian quen tiệm và khách | Dịch vụ khó mang phần lớn doanh thu |
| Nâng thợ phụ đang có | Đã quen tiệm, quen khách, trung thành hơn | Tay nghề chưa đủ, cần thời gian học | Có người chịu học và đã làm được một phần |
| Nhờ thợ ngoài theo ca hoặc gửi việc | Linh hoạt, không phải trả lương cố định | Khó kiểm soát chất lượng và giờ giấc | Ca khó không thường xuyên |
| Thu hẹp dịch vụ tạm thời | Không rủi ro làm hỏng xe khách | Mất một phần doanh thu, khách có thể đi chỗ khác | Chưa có người làm được ca khó |
Trong ví dụ, chủ tiệm chọn kết hợp: nâng thợ phụ làm lâu nhất lên phụ trách bảo dưỡng và sửa thông thường, gửi các ca đại tu máy cho một tiệm quen có thợ giỏi với thỏa thuận chia công, và đăng tin tuyển thêm một thợ có kinh nghiệm xe tay ga. Trong lúc chưa tuyển được, tiệm tạm không nhận ca sửa phun xăng điện tử phức tạp.
Tuần đầu không có thợ chính: nhận gì, từ chối gì
Tuần đầu sau khi người thợ đi là tuần dễ mất khách nhất. Sắp xếp theo thứ tự:
- Liệt kê các loại việc tiệm nhận, đánh dấu loại nào người còn lại làm chắc tay, loại nào làm được nhưng chậm, loại nào chưa làm được.
- Với loại chắc tay: nhận bình thường, giữ đúng giờ hẹn như cũ.
- Với loại làm được nhưng chậm: nhận nhưng hẹn thời gian dài hơn, nói rõ với khách.
- Với loại chưa làm được: nói thật với khách, giới thiệu chỗ làm được hoặc nhận rồi gửi tiệm quen, nhưng phải báo khách biết.
- Chủ tiệm đứng ở khâu tiếp khách và kiểm tra xe trước khi giao trong vài tuần đầu, để bắt lỗi trước khi khách bắt.
- Cuối mỗi ngày, ghi lại các ca đã từ chối hoặc gửi đi. Số đó cho biết cần tuyển người có tay nghề gì.
Đừng nhận rồi để thợ chưa đủ tay nghề làm thử trên xe khách. Một chiếc xe hỏng thêm sau khi sửa là mất khách đó, và thường là mất cả những người khách đó kể lại.
Với những ca đã gửi sang tiệm quen, chủ tiệm vẫn là người chịu trách nhiệm trước khách. Thỏa thuận rõ với tiệm nhận việc về giá công, thời gian trả xe và bảo hành; khi xe về, chạy thử một vòng trước khi giao. Khách gửi xe cho tiệm mình, không cần biết phần việc nào làm ở đâu, chỉ cần xe chạy tốt và tiệm đứng ra lo nếu có trục trặc.
Khách quen hỏi thì nói gì
Khách quen sẽ hỏi "anh Hùng đâu rồi". Nói thật, ngắn và hướng về phía trước: "Anh Hùng về quê phụ gia đình rồi anh. Giờ cậu Tâm phụ trách, cậu ấy theo anh Hùng năm năm. Ca nào khó tiệm mình gửi cho tiệm quen làm, vẫn bảo hành như cũ." Khách không cần nghe chuyện nội bộ, khách cần biết xe mình vẫn được sửa đúng.
Với khách quan trọng, những người đến đều đặn hoặc có cả đội xe giao hàng gửi bảo dưỡng, nên chủ động gọi báo trước, đừng để họ tự phát hiện khi mang xe đến. Một cuộc gọi báo tin kèm lời cam kết cụ thể giữ được nhiều khách hơn mọi lời giải thích sau khi có chuyện.
Nếu người thợ cũ mở tiệm riêng gần đó và một số khách đi theo, đó là điều khó tránh với nghề dựa vào tay nghề cá nhân. Thay vì nói xấu, tập trung làm tốt cho những khách ở lại. Khách thường quay lại nơi được phục vụ tử tế, nhất là khi tiệm cũ có thêm những thứ tiệm mới chưa có như phụ tùng sẵn, bảo hành rõ ràng.
Để lần sau không bị động
Mất một người chủ chốt cho thấy tiệm đang phụ thuộc vào một người. Sau khi qua tháng đầu, dành thời gian làm những việc sau:
- Mỗi loại việc quan trọng phải có ít nhất hai người làm được, dù một người làm giỏi hơn.
- Ghi lại quy trình các việc chính thành vài trang giấy đơn giản, cập nhật khi có thay đổi.
- Sổ khách quen thuộc về tiệm, không chỉ nằm trong đầu hoặc điện thoại riêng của một người.
- Định kỳ nói chuyện với thợ giỏi về mong muốn của họ: tiền, giờ giấc, cơ hội học thêm. Người giỏi nghỉ ít khi vì một lý do bất ngờ.
- Giữ quan hệ với vài thợ giỏi bên ngoài và vài tiệm quen để có chỗ gửi việc khi thiếu người.
Câu tự kiểm dễ nhớ: nếu ngày mai người giỏi nhất của tiệm không đến, tiệm còn nhận được mấy phần mười số việc. Nếu câu trả lời là dưới một nửa, tiệm đang phụ thuộc quá nhiều vào một người, và đó là việc cần sửa trước cả việc mở thêm dịch vụ mới.
Câu hỏi thường gặp
Thợ chính đòi tăng lương mới ở lại thì có nên đồng ý không?
Tính xem mức tăng đó tiệm có chịu được lâu dài không và có công bằng với thợ khác không. Nếu chịu được và người đó thật sự mang phần lớn doanh thu, tăng có thể rẻ hơn tìm người mới. Nếu chỉ đồng ý vì gấp rồi không trả nổi, chuyện sẽ lặp lại.
Thợ nghỉ ngang không báo trước thì tiệm có làm gì được không?
Quyền và nghĩa vụ khi nghỉ việc phụ thuộc vào hợp đồng lao động và quy định pháp luật. Chủ tiệm nên hỏi luật sư hoặc cơ quan quản lý lao động địa phương. Không nên giữ lương, giữ giấy tờ tuỳ thân của người lao động để ép ở lại.
Nâng thợ phụ lên thay mất bao lâu?
Tuỳ nghề và tay nghề sẵn có của người đó. Với việc thông thường, vài tuần kèm cặp có thể đủ; với ca khó, có khi cần nhiều tháng. Trong lúc đó nên gửi ca khó cho nơi khác thay vì để người chưa đủ tay nghề làm thử.
Có nên ký thỏa thuận cấm thợ cũ mở tiệm gần đó không?
Các thỏa thuận hạn chế người lao động làm việc sau khi nghỉ có giới hạn theo pháp luật và không phải lúc nào cũng có hiệu lực. Nếu muốn có điều khoản kiểu này, hỏi luật sư lao động trước khi đưa vào hợp đồng.
Làm sao biết tiệm đang phụ thuộc quá nhiều vào một người?
Liệt kê các loại việc và ghi ai làm được. Nếu có loại việc mang nhiều doanh thu mà chỉ một người làm được, hoặc khách quen chỉ tìm đúng người đó, tiệm đang phụ thuộc. Mục tiêu là mỗi việc quan trọng có ít nhất hai người.