Một xưởng nhỏ sống nhờ một khách không cần bỏ khách đó, mà cần trong khoảng một năm kéo tỷ trọng của khách lớn nhất xuống mức xưởng vẫn sống được nếu một ngày khách ấy rời đi. Muốn vậy phải đo mức phụ thuộc không chỉ bằng doanh thu mà cả bằng máy móc, công nợ và con người, rồi làm theo lộ trình từng quý, mỗi quý một việc chính, thay vì đi chào hàng dồn dập lúc rảnh và bỏ dở lúc bận.
Ví dụ giả định xuyên suốt: một xưởng cơ khí gia công ở Hải Phòng, tám thợ, bốn máy tiện, hai máy phay. Một công ty sản xuất thiết bị đặt các chi tiết trục, bạc, mặt bích đều đặn ba năm nay, chiếm khoảng sáu phần mười doanh thu. Chưa có chuyện gì xảy ra, nhưng chủ xưởng thấy bất an. Các con số trong bài đều là ví dụ.
Đo mức phụ thuộc bằng một con số tự đặt
Không có ngưỡng chuẩn cho mọi ngành. Chủ xưởng nên tự đặt ngưỡng dựa trên câu hỏi: nếu khách lớn nhất bỏ đi, xưởng còn trả được chi phí cố định trong bao lâu. Một cách chia nhiều người dùng là theo tỷ trọng doanh thu của khách lớn nhất:
| Tỷ trọng khách lớn nhất | Mức tự đánh giá | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Dưới một phần năm | Thoải mái | Giữ nhịp, xem lại mỗi nửa năm |
| Từ một phần năm đến một phần ba | Cần để mắt | Theo dõi mỗi quý, giữ sẵn danh sách khách tiềm năng |
| Từ một phần ba đến một nửa | Phụ thuộc | Bắt đầu lộ trình tìm thêm khách, dành thời gian cố định mỗi tuần |
| Trên một nửa | Phụ thuộc nặng | Lộ trình là việc ưu tiên, không để bận đơn làm lý do bỏ dở |
Các mức trên là ngưỡng tham khảo để tự đặt câu hỏi, không phải chuẩn của ngành nào. Một xưởng có chi phí cố định thấp, chủ tự đứng máy, có thể chịu tỷ trọng cao hơn. Một xưởng thuê mặt bằng lớn, nhiều thợ hưởng lương cố định thì nên đặt ngưỡng thấp hơn. Xưởng trong ví dụ ở mức sáu phần mười, tức phụ thuộc nặng. Cũng nên đếm thêm hai khách lớn nhất cộng lại; nếu hai khách chiếm tám phần mười, mất một trong hai vẫn là cú lớn.
Phụ thuộc không chỉ nằm ở doanh thu
Con số doanh thu chỉ là phần nổi. Ngồi với kế toán hoặc tự xem lại sổ, kiểm thêm những chỗ phụ thuộc sau:
- Máy móc và đồ gá làm riêng: xưởng có mua máy, làm đồ gá chỉ dùng cho chi tiết của khách đó không. Khách đi thì máy nằm im.
- Công nợ: khách lớn đang nợ bao nhiêu, hạn trả bao lâu. Công nợ lớn với một khách vừa là phụ thuộc vừa là rủi ro không thu được.
- Con người: có thợ nào chỉ làm quen chi tiết của khách đó, chưa từng làm việc khác không.
- Quy trình: cách kiểm tra chất lượng, cách đóng gói, lịch sản xuất có được thiết kế quanh yêu cầu của một khách không.
- Giá: giá bán cho khách lớn có thấp hơn hẳn khách khác vì đã nhiều lần giảm giá đổi lấy sản lượng không.
- Thông tin: xưởng có biết gì về kế hoạch sản xuất của khách, hay chỉ nhận đơn từng tuần mà không biết năm sau họ định làm gì.
Mỗi mục trả lời "có" là một sợi dây buộc xưởng vào khách đó. Không phải sợi dây nào cũng xấu, đồ gá riêng đôi khi là thứ giữ khách ở lại. Nhưng chủ xưởng cần thấy hết các sợi dây để biết khi muốn giảm phụ thuộc thì phải gỡ từ đâu.
Đặt mục tiêu vừa sức, không phải bỏ khách lớn
Sai lầm hay gặp là coi việc giảm phụ thuộc như một cuộc chia tay: bớt ưu tiên khách lớn, tăng giá với họ, từ chối đơn gấp để chứng tỏ mình không lệ thuộc. Làm vậy có khi mất luôn khách trước khi kịp có khách thay. Khách lớn vẫn là nguồn sống của xưởng; mục tiêu là thêm khách khác, không phải bớt khách này.
Mục tiêu nên đo được và vừa sức. Với xưởng trong ví dụ, chủ xưởng đặt: sau mười hai tháng, khách lớn chiếm dưới bốn phần mười doanh thu, có ít nhất ba khách khác mỗi khách đặt hàng đều đặn mỗi tháng. Lưu ý là tỷ trọng có thể giảm nhờ doanh thu từ khách mới tăng, trong khi doanh thu từ khách lớn giữ nguyên. Đó là cách giảm phụ thuộc lành mạnh nhất.
Để có chỗ cho đơn mới, cần xem lại công suất. Nếu bốn máy tiện đang chạy kín vì khách lớn, đơn mới sẽ không có chỗ, và chủ xưởng sẽ luôn có lý do để chưa tìm khách. Một cách là dành ra một máy hoặc một ca trong tuần cho đơn của khách khác, kể cả khi đơn khách lớn vẫn đủ để lấp. Cách đó tốn một ít doanh thu trước mắt nhưng mở được cửa cho khách mới.
Lộ trình bốn quý
Chia mười hai tháng thành bốn quý, mỗi quý một việc chính, có con số để tự kiểm:
| Quý | Việc chính | Con số để kiểm cuối quý |
|---|---|---|
| Quý một | Lập danh sách khách tiềm năng, làm hồ sơ năng lực xưởng gồm ảnh sản phẩm đã làm, máy móc, dung sai làm được | Có ít nhất hai mươi tên khách tiềm năng, đã liên hệ mười |
| Quý hai | Gửi báo giá, nhận đơn thử nhỏ, làm thật tốt đơn thử | Có ba đến năm đơn thử đã giao, ghi lại khách nhận xét gì |
| Quý ba | Biến đơn thử thành đơn đều đặn, thỏa thuận lịch đặt hàng | Có ít nhất hai khách mới đặt hàng mỗi tháng |
| Quý bốn | Xem lại giá, công suất, tỷ trọng; quyết định đầu tư thêm hay giữ nguyên | Tỷ trọng khách lớn nhất giảm so với đầu năm |
Lộ trình này không đòi chủ xưởng thuê người bán hàng hay làm quảng cáo lớn. Phần lớn là việc của chủ xưởng, mỗi tuần dành ra vài buổi cố định. Cái khó không nằm ở việc làm gì, mà ở việc giữ nhịp khi đơn của khách lớn dồn dập; ghi lịch cố định vào sổ và coi nó như một đơn hàng phải giao đúng hạn.
Tìm khách thứ hai, thứ ba ở đâu
Với xưởng gia công, khách mới thường đến từ những chỗ gần với những gì xưởng đã làm tốt:
- Các công ty cùng ngành với khách lớn nhưng ở tỉnh khác hoặc làm dòng sản phẩm khác; họ cần chi tiết tương tự.
- Các ngành gần: xưởng làm trục cho thiết bị công nghiệp có thể làm chi tiết cho máy nông nghiệp, máy đóng gói, tàu thuyền nhỏ.
- Các xưởng lớn hơn đang quá tải và cần chỗ gửi gia công phần việc của họ.
- Các khách đã từng hỏi giá mà xưởng từ chối vì kín máy.
- Các cơ sở sửa chữa cần làm lại chi tiết thay thế cho máy cũ không còn phụ tùng.
- Người quen trong nghề: thợ cũ, nhà cung cấp phôi thép, người bán dao cụ biết ai đang cần gì.
Câu chủ xưởng nên tự hỏi trước khi chào hàng: xưởng mình làm giỏi nhất loại chi tiết nào, dung sai nào, và ai ngoài khách hiện tại cũng cần đúng thứ đó. Chào hàng bằng một mẫu sản phẩm thật cầm trên tay và lời hứa giao đúng hạn có sức nặng hơn mọi tờ giới thiệu.
Trong ví dụ, chủ xưởng ở Hải Phòng bắt đầu từ chỗ gần nhất: người bán phôi thép quen giới thiệu hai cơ sở đóng tàu cá nhỏ cần làm lại trục chân vịt và bạc lót. Đơn đầu chỉ vài chi tiết, nhưng sau ba lần giao đúng hẹn, một cơ sở chuyển sang đặt đều mỗi tháng.
Giữ khách lớn trong lúc mở thêm khách mới
Khách lớn thường nhận ra khi xưởng bắt đầu làm cho người khác: giao chậm hơn, ít linh hoạt hơn với đơn gấp. Nếu để chất lượng phục vụ khách lớn giảm trong quá trình này, xưởng có thể đẩy nhanh đúng điều mình sợ. Nguyên tắc là khách lớn không được cảm thấy bị bỏ rơi.
Nói thẳng với khách lớn khi phù hợp: xưởng đang mở rộng thêm khách để ổn định, và việc đó giúp xưởng duy trì đội thợ, đầu tư máy tốt hơn, phục vụ chính họ lâu dài. Nhiều bên mua hàng hiểu điều này, vì họ cũng không muốn nhà cung cấp của mình phụ thuộc vào họ đến mức chỉ cần họ giảm đơn là xưởng sập, kéo theo nguồn hàng của họ.
Song song, thử đề nghị với khách lớn một thỏa thuận dự báo đơn hàng theo quý. Biết trước sản lượng giúp xưởng sắp xếp công suất cho khách khác mà không làm trễ đơn của họ. Đồng thời, đó cũng là cách sớm nhận ra khi khách lớn có kế hoạch giảm đơn, để không bị bất ngờ.
Tự kiểm mỗi quý trong mười lăm phút
Cuối mỗi quý, ngồi với sổ sách và trả lời đúng năm câu, ghi kết quả vào một trang giấy riêng để so qua các quý:
- Khách lớn nhất chiếm bao nhiêu phần doanh thu quý này, so với quý trước.
- Có bao nhiêu khách đặt hàng ít nhất một lần mỗi tháng trong quý.
- Đã liên hệ bao nhiêu khách tiềm năng mới, gửi bao nhiêu báo giá, chốt được bao nhiêu.
- Công nợ của khách lớn nhất hiện là bao nhiêu, có đang dài ra không.
- Nếu khách lớn nhất dừng đơn từ tháng sau, xưởng trả được chi phí cố định trong mấy tháng.
Câu cuối là câu quan trọng nhất. Nếu sau bốn quý con số đó tăng từ một tháng lên ba bốn tháng, lộ trình đã có tác dụng, dù tỷ trọng chưa đạt mục tiêu. Nếu không đổi, cần xem lại: xưởng đang tìm khách sai chỗ, giá chưa hợp, hay chủ xưởng chưa thật sự dành thời gian cho việc này.
Đừng chấm điểm bản thân bằng số cuộc gọi hay số báo giá đã gửi. Những con số đó chỉ cho biết mình có làm hay không. Thứ cần đổi là số tháng xưởng chịu được nếu khách lớn rời đi; mọi việc khác chỉ là đường để tới đó. Giữ các trang giấy của từng quý cạnh nhau trong một kẹp hồ sơ, sau một năm nhìn lại sẽ thấy rõ xưởng đã đi được bao xa.
Câu hỏi thường gặp
Khách lớn chiếm bao nhiêu phần trăm doanh thu thì gọi là nguy hiểm?
Không có con số chung cho mọi ngành. Cách tự đặt hợp lý là hỏi nếu khách đó bỏ đi thì xưởng trả được chi phí cố định trong bao lâu. Nhiều chủ xưởng coi trên một nửa doanh thu từ một khách là phụ thuộc nặng.
Có nên tăng giá với khách lớn để bớt phụ thuộc không?
Không nên dùng tăng giá như công cụ giảm phụ thuộc. Điều chỉnh giá nên dựa trên chi phí thật và thỏa thuận hai bên. Giảm phụ thuộc lành mạnh nhất là tăng doanh thu từ khách khác trong khi giữ khách lớn.
Xưởng đang chạy kín máy cho khách lớn thì lấy đâu chỗ cho khách mới?
Dành ra một máy hoặc một ca cố định trong tuần cho đơn của khách khác, hoặc thỏa thuận với khách lớn về dự báo đơn hàng để sắp lịch. Nếu không dành chỗ, xưởng sẽ luôn có lý do để chưa tìm khách mới.
Có cần thuê nhân viên kinh doanh để tìm khách không?
Với xưởng nhỏ, giai đoạn đầu chủ xưởng thường tự làm hiệu quả hơn vì hiểu rõ năng lực máy móc và nói được chuyện kỹ thuật. Khi đã có quy trình chào hàng và khách đều, có thể tính đến người hỗ trợ.
Khách mới đặt đơn thử rất nhỏ có đáng nhận không?
Thường là đáng, vì đơn thử là cửa vào. Làm thật tốt, giao đúng hạn, và hỏi khách nhận xét. Nhưng vẫn phải tính giá đủ bù chi phí, kể cả chi phí gá đặt máy cho số lượng ít.