Khi doanh thu giảm, việc đầu tiên không phải là giảm giá hay chạy quảng cáo, mà là tách con số tổng ra làm hai: số lượt khách và tiền trung bình mỗi lượt. Doanh thu giảm luôn rơi vào một trong ba kiểu: khách ít đi, khách vẫn đến nhưng mua ít món hơn, hoặc khách mua đủ món nhưng chọn món rẻ hơn. Mỗi kiểu có nguyên nhân khác và cách xử lý khác, chữa nhầm kiểu là tốn tiền mà doanh thu vẫn đứng yên.
Việc tách này làm được bằng sổ bán hàng, hoá đơn tay hoặc lịch sử chuyển khoản, không cần phần mềm. Một buổi tối với giấy bút là đủ để biết quán mình đang gặp kiểu nào, và từ đó biết câu hỏi tiếp theo nên hỏi là gì. Dưới đây là cách làm từng bước, kèm một ví dụ giả định của một quán cơm văn phòng ở Hà Nội.
Doanh thu là tích của hai con số, đừng chỉ nhìn tổng
Doanh thu một ngày bằng số lượt khách nhân với số tiền trung bình mỗi lượt. Số tiền trung bình mỗi lượt lại bằng số món mỗi lượt nhân với giá trung bình mỗi món. Nghe như phép tính lớp ba, nhưng phần lớn chủ tiệm chỉ theo dõi con số cuối ngày, nên khi nó giảm thì chỉ biết là giảm, không biết giảm ở khâu nào.
Lấy ví dụ một tiệm thu bình quân 10 triệu mỗi ngày tháng trước, tháng này còn 8 triệu. Có thể vì khách giảm từ 200 xuống 160 lượt, tiền mỗi lượt giữ nguyên 50 nghìn. Cũng có thể khách vẫn 200 lượt nhưng mỗi lượt chỉ còn 40 nghìn. Hai trường hợp cho cùng một con số tổng nhưng là hai chuyện khác hẳn nhau. Trường hợp đầu là có người không quay lại nữa, phải tìm xem họ đi đâu. Trường hợp sau là khách vẫn tin quán nhưng đang thắt chi tiêu hoặc không thấy món thêm đáng gọi.
Vì vậy trước khi bàn chuyện giải pháp, bạn cần ba cột số đặt cạnh nhau theo từng tuần: số lượt, tiền mỗi lượt, và nếu được thì số món mỗi lượt. Chỉ cần so tám tuần gần nhất với tám tuần cùng kỳ năm trước hoặc tám tuần trước đó là đã thấy đường đi của từng cột.
Lấy số từ đâu khi tiệm không có phần mềm bán hàng
Nhiều hộ kinh doanh ghi chép thủ công, nhưng số liệu vẫn nằm sẵn ở mấy chỗ quen thuộc. Bạn không cần đủ hết, chỉ cần một nguồn đếm được lượt khách và một nguồn cộng được tiền:
- Cuống hoá đơn hoặc phiếu gọi món: mỗi phiếu là một lượt. Đếm số phiếu theo ngày là có số lượt, cộng tiền trên phiếu là có doanh thu.
- Lịch sử chuyển khoản trong ứng dụng ngân hàng: mỗi giao dịch nhận tiền gần như là một lượt khách. Nếu phần lớn khách đã trả bằng chuyển khoản thì đây là nguồn khá sát.
- Sổ ghi tay cuối ngày: dù chỉ có tổng tiền, bạn vẫn có thể bổ sung từ nay một dòng đếm lượt khách, ví dụ đếm số hộp cơm, số ly, số xe nhận sửa.
- Số nguyên liệu xuất kho: với quán ăn, số ký gạo hay số phần thịt nấu mỗi ngày cũng phản ánh lượt khách khá đúng khi không có sổ nào khác.
- Sổ nợ khách quen: với tiệm tạp hoá, xưởng nhỏ, sổ ghi nợ cho biết khách quen nào thưa dần, điều mà tổng doanh thu không cho thấy.
Nếu thật sự không có số cũ, đừng bỏ cuộc. Bắt đầu đếm ngay từ tuần này, sau bốn tuần bạn đã có đường nền để so. Bốn tuần số thật vẫn hơn mười hai tháng cảm giác.
Bảng tách ba nguyên nhân: ví dụ quán cơm văn phòng ở Hà Nội
Ví dụ giả định: một quán cơm văn phòng ở phường Cầu Giấy, Hà Nội, bán trưa là chính. Chủ quán thấy tháng này hụt tiền, ngồi lật lại phiếu gọi món và chép ra bảng sau (số bình quân mỗi ngày, chỉ là ví dụ):
| Chỉ số | Tháng 8 | Tháng 10 | Đổi | Đọc ra điều gì |
|---|---|---|---|---|
| Lượt khách mỗi ngày | 180 | 175 | giảm 3% | Gần như giữ nguyên, khách không bỏ đi |
| Tiền mỗi lượt | 52 nghìn | 43 nghìn | giảm 17% | Đây là chỗ hụt chính |
| Số món mỗi lượt | 1,6 | 1,2 | giảm 25% | Khách bỏ món gọi thêm: canh, nước, tráng miệng |
| Giá trung bình mỗi món | 32 nghìn | 36 nghìn | tăng | Không phải khách chuyển sang món rẻ |
| Doanh thu mỗi ngày | khoảng 9,4 triệu | khoảng 7,5 triệu | giảm 20% | Hụt gần như hoàn toàn do mua ít đi |
Đọc bảng này, chủ quán biết ngay không cần đi tìm khách mới. Khách vẫn đến đều, chỉ là không gọi thêm. Hỏi vài khách quen thì ra chuyện: một công ty gần đó vừa đặt bình nước và tủ lạnh cho nhân viên, nên nước uống đóng chai và trà đá gần như không ai gọi nữa. Cách xử lý vì thế khác hẳn với việc in tờ rơi kéo khách: quán chuyển sang bán kèm món canh đổi theo ngày và một phần tráng miệng nhỏ trong suất.
Nếu là khách ít đi: năm câu hỏi tiếp theo
Giảm đều mọi ngày hay chỉ vài ngày trong tuần? Giảm đều thường là chuyện lớn và kéo dài: có đối thủ mới, khu phố thay đổi, mất một nhóm khách cố định. Giảm vài ngày cụ thể thường gắn với lịch của khách, ví dụ một văn phòng chuyển sang làm từ xa thứ Sáu.
Giảm ở khung giờ nào? Một tiệm cà phê mất khách buổi sáng và mất khách buổi tối là hai chuyện khác nhau. Buổi sáng là khách đi làm, buổi tối là khách hẹn hò, gặp bạn. Chia ngày ra ba khung là đủ để thấy.
Khách quen hay khách vãng lai bỏ đi? Mở sổ khách quen, sổ nợ, hoặc nhớ mặt mười khách hay đến nhất. Nếu những người này vẫn đến thì chỗ hụt là khách đi ngang. Nếu chính họ thưa đi thì phải tìm hiểu lý do trực tiếp.
Có gì thay đổi trong bán kính vài trăm mét? Một con đường bị cấm đỗ xe, một trường học chuyển cơ sở, một chợ tạm dời đi đều làm lượt khách tụt mà không liên quan gì tới chất lượng của quán.
Quán mình có đổi gì trong ba tháng qua? Đổi người nấu, đổi nhà cung cấp, đổi giờ mở cửa, tăng giá, bỏ một món quen. Chủ quán thường quên những thay đổi nhỏ của chính mình, trong khi khách quen nhận ra rất nhanh.
Nếu là mua ít đi hoặc mua rẻ đi: mỗi kiểu một hướng xử lý
Khách vẫn đến nhưng mua ít món hơn thường có hai lý do. Một là món gọi thêm không còn hấp dẫn hoặc có chỗ khác thay thế, như ví dụ nước uống ở trên. Hai là khách đang thắt chi tiêu và bỏ những thứ không bắt buộc. Với lý do đầu, bạn sửa món gọi thêm. Với lý do sau, bạn cân nhắc gom món thành suất trọn gói với giá dễ chịu, thay vì để khách tự cắt từng món một.
Khách mua đủ số món nhưng chọn món rẻ hơn là dấu hiệu khách nhạy giá hơn trước. Lúc này đừng vội hạ giá toàn bộ thực đơn. Hãy xem món rẻ đang bán chạy có lãi gộp thế nào. Nếu món rẻ vẫn lãi tốt thì việc khách chuyển sang đó không đáng lo bằng việc khách bỏ đi. Nếu món rẻ gần như hoà vốn, bạn cần chỉnh định lượng hoặc cách bày để món giá vừa trở lại hấp dẫn.
Có một kiểu nữa ít người để ý: doanh thu giảm vì số ngày bán giảm. Tháng có nhiều ngày nghỉ lễ, tháng quán đóng cửa vài hôm để sửa, tháng mưa bão. Chia doanh thu cho số ngày thực bán trước khi kết luận gì.
Với tiệm dịch vụ như sửa xe, cắt tóc, giặt ủi, "mua ít đi" thường hiện ra dưới dạng khách giãn lịch: trước đây một tháng ghé một lần, nay hai tháng mới ghé. Số lượt mỗi ngày giảm nhưng thật ra vẫn là những khách đó. Muốn phân biệt, bạn lấy mười khách quen có ghi tên trong sổ, xem khoảng cách giữa hai lần ghé gần nhất so với năm ngoái. Nếu khoảng cách dài ra, vấn đề là nhịp chi tiêu của khách chứ không phải khách bỏ đi.
Những chỗ hay đọc sai số
So với tháng liền trước thay vì cùng kỳ. Tháng Chạp so với tháng Giêng bao giờ cũng giảm với nhiều ngành. So với cùng tháng năm trước mới thấy là giảm thật hay chỉ là nhịp mùa.
Nhìn một tuần rồi hoảng. Một tuần mưa, một tuần có đám cưới lớn trong xóm đều làm số nhảy. Cần ít nhất ba đến bốn tuần cùng chiều mới gọi là xu hướng.
Gộp hai nhóm khách vào một. Tiệm vừa bán lẻ vừa nhận đơn sỉ mà cộng chung thì một đơn sỉ mất đi có thể che hết tình hình bán lẻ, hoặc ngược lại. Tách riêng từng nhóm.
Quên đổi giá. Nếu bạn vừa tăng giá mười phần trăm mà doanh thu chỉ giảm năm phần trăm, thật ra lượt khách hoặc số món đã giảm nhiều hơn con số cho thấy.
Tin vào một khách nói. Một khách quen than đắt không có nghĩa cả quán đang bị chê đắt. Lời khách là gợi ý để kiểm, không phải kết luận. Hỏi thêm vài người khác nhau, ở các khung giờ khác nhau, rồi mới đặt câu hỏi đó vào bảng giả thuyết.
Làm trong một buổi tối: các bước cụ thể
Nếu bạn muốn làm ngay tối nay, đây là thứ tự gọn nhất. Chuẩn bị một tờ giấy kẻ ngang hoặc một bảng tính đơn giản:
- Chọn hai giai đoạn để so, mỗi giai đoạn bốn đến tám tuần: giai đoạn đang thấy giảm và giai đoạn bình thường gần nhất hoặc cùng kỳ năm trước.
- Với mỗi tuần, ghi ba số: tổng tiền, số lượt khách, số ngày thực sự mở cửa.
- Tính tiền mỗi lượt bằng tổng tiền chia số lượt. Tính lượt mỗi ngày bằng số lượt chia số ngày mở.
- Khoanh tròn cột nào đổi nhiều nhất. Đó là kiểu giảm của quán mình.
- Nếu là lượt khách: chia tiếp theo ngày trong tuần và khung giờ. Nếu là tiền mỗi lượt: đếm thử số món trên vài chục phiếu ở mỗi giai đoạn.
- Viết ra ba giả thuyết về nguyên nhân, mỗi giả thuyết một dòng, và cách kiểm từng cái trong tuần tới, ví dụ hỏi trực tiếp năm khách quen.
- Hẹn lại chính mình sau hai tuần để xem lại bảng với số mới.
Điều không cần làm lúc này là đổi thực đơn, đổi biển hiệu hay chạy chương trình khuyến mãi lớn. Những việc đó tốn tiền và làm số liệu rối thêm, khiến bạn không còn biết nguyên nhân thật là gì.
Câu hỏi thường gặp
Không có sổ sách cũ thì có tách được nguyên nhân doanh thu giảm không?
Vẫn được, nhưng chậm hơn. Bạn bắt đầu đếm lượt khách và ghi tổng tiền từ hôm nay, đồng thời lục lịch sử chuyển khoản ngân hàng để dựng lại phần số cũ. Sau khoảng bốn tuần là có đường nền đủ để so sánh.
Bao lâu thì nên xem lại các con số này một lần?
Mỗi tuần một lần là vừa với hộ kinh doanh nhỏ. Xem hằng ngày dễ bị số nhảy làm hoảng, còn xem hằng tháng thì phát hiện chậm. Mười lăm phút cuối tuần với ba cột số là đủ.
Tiền mỗi lượt giảm có phải do mình bán quá rẻ không?
Chưa chắc. Tiền mỗi lượt giảm có thể do khách bỏ món gọi thêm, do khách chọn món rẻ hơn, hoặc do bạn vừa đổi khẩu phần. Cần đếm số món mỗi phiếu và giá trung bình mỗi món mới biết đúng chỗ.
Doanh thu giảm nhưng lượt khách tăng thì hiểu thế nào?
Nghĩa là mỗi khách đang chi ít hơn trước một cách rõ rệt. Thường gặp khi quán vừa chạy chương trình giảm giá thu hút khách mới, hoặc khi khách cũ chuyển sang suất nhỏ. Xem lại lãi gộp của từng món trước khi vui vì đông khách.
Khi nào thì nên nhờ kế toán xem số liệu cùng?
Khi doanh thu giảm kéo dài trên hai đến ba tháng và bạn đang tính một quyết định lớn như cắt người, đổi mặt bằng hay đóng bớt một mảng. Lúc đó cần nhìn cả chi phí và nghĩa vụ thuế, không chỉ doanh thu.