Tóm tắt sách và hơn thế nữa - Sách Lược

Nắm bắt nội dung cuốn sách trong vòng 30 phút

Menu Close

Kinh tế học hài hước: một nhà kinh tế ngoại đạo khám phá mặt khuất của mọi thứ

Tựa gốc:  Freakonomics: A Rogue Economist Explores the Hidden Side of Everything

Tác giả: Steven D. Levitt & Stephen J. Dubner

Tóm tắt: Blinkist

Người dịch: Hà Trần

Thể loại: Kinh Tế Học

Tóm tắt

Kinh tế học hài hước đưa những phân tích theo lý luận kinh tế vào những sự việc thường ngày, từ hẹn hò online cho đến việc mua nhà. Cuốn sách lý giải tại sao các quyết định của chúng ta rất phi lý, tại sao những mánh khóe tưởng chừng khôn ngoan hóa ra lại sai bét và chúng ta đã bị dụ dỗ như thế nào.

Ai nên đọc cuốn sách này:

  • Những ai tò mò về cách chúng ta đưa ra quyết định
  • Nhà quản lý muốn hiểu tác động của sự động cơ hành động và phân tích rủi ro
  • Nhà kinh tế muốn tìm tòi một phương pháp sáng tạo để sử dụng các công cụ kinh tế

Về tác giả

Steven D. Levitt dạy môn kinh tế ở trường Đại học Chicago. Ông sử dụng các công cụ kinh tế theo một phương pháp không chính thống để khám phá mặt khuất của những quyết định hàng ngày. Những phát hiện của ông làm bùng lên một cuộc tranh cãi trong giới truyền thông và hàn lâm.

Stephen J. Dubner từng là tác giả và biên tập cho tờ New York Times, đồng thời là tác giả của cuốn Những Tâm Hồn Hỗn Loạn, Sự Thú Tội Của Một Kẻ Sùng Bái và một cuốn sách thiếu nhi Cậu Nhóc Với Hai Cái Rốn.

Động cơ hành động có thể ảnh hưởng đến túi tiền, lòng tự trọnghay lương tâm của bạn.

Ngay lúc này có vô số người muốn thay đổi hành vi của bạn, ví như: các chính trị gia, bác sỹ, sếp của bạn, bố mẹ hay vợ/chồng bạn… Chiến thuật có thể là đe dọa hay hối lộ, quyến rũ hay rối trá, điểm chung là chúng đều dựa trên động cơ hành động.

Động cơ là phương tiện thôi thúc con người ta làm nhiều việc tốt hoặc ít việc xấu.

Động cơ có 3 loại chính: kinh tế, xã hội đạo đức. Loại hiệu quả nhất nhắm vào mong muốn thay đổi hành vi – loại này kết hợp cả 3 động lực kể trên. Động cơ là mấu chốt trong các hành vi tội phạm. Điều thú vị là khi chúng ta có cơ hội lừa gạt, trộm cắp hoặc gian dối, động cơ nào ngăn cản ta làm như vậy.

Nguy cơ phải ngồi tù, mất việc, mất nhà, mất tự do là đánh vào yếu tố kinh tế và chắc chắn nó hình thành một động cơ chống lại hành vi phạm tội.

Ngoài ra còn có động cơ đạo đức vì không ai muốn làm việc gì trái lương tâm cả.

Và cuối cùng cũng có cả động cơ xã hội, không ai muốn bị nhìn nhận như một kẻ tội đồ. Thông thường, tùy vào loại tội phạm, động cơ xã hội có thể mạnh hơn sự trừng phạt kinh tế.

Chính sự kết hợp của cả 3 loại động cơ này đã ngăn lại động thái phạm tội ở hầu hết chúng ta.

Các hình thức kích thích động cơ thường gây ra những hậu quả ngoài ý muốn trong hành vi con người.

Chúng ta đã quá quen thuộc với việc khích lệ để đạt được những hành vi nhất định. Từ các bậc cha mẹ thưởng cho con cái khi chúng học tốt hay các công ty trao thưởng khi nhân viên đạt doanh số bán hàng. Tất cả chúng ta đều ngập đầu trong các hình thức kích thích.

Tuy nhiên, thay đổi hành vi thông qua kích thích động cơ phức tạp hơn chúng ta tưởng. Các hình thức kích thích có hiệu quả nhất khi nhưng thay đổi nhỏ tạo ra những ảnh hưởng sâu sắc, tuy nhiên đó là điều chúng ta không lường trước được.

Các nhà kinh tế làm một thí nghiệm để giảm số lượng phụ huynh đến đón con muộn ở một trung tâm chăm sóc trẻ ở Haifa, Israel. Họ đưa ra mức phạt 3 đô khi bố mẹ đến đón con muộn. Tuy nhiên, các trường hợp bố mẹ đón con muộn lại tăng lên gấp đôi chứ không hề giảm đi như dự định ban đầu. Tại sao?

Trước tiên, có lẽ số tiền phạt không quá lớn khiến cho phụ huynh xem nhẹ việc đón muộn, coi nó như một việc không đáng lo.

Vấn đề lớn hơn là số tiền phạt nhỏ này lấp liếm đi trách nhiệm đạo đức: Sự hổ thẹn của bậc cha mẹ khi không đón con đúng giờ. Giờ đây phụ huynh có thể mua chuộc nỗi hổ thẹn của mình chỉ với vài đô, vì vậy họ chẳng áy này gì khi đến muộn.

Hơn nữa một khi giá trị 3 đô được thiết lập, việc xóa bỏ tiền phạt cũng không lật ngược tình thế, số phụ huynh đón con muộn vẫn giữ nguyên.

Ví dụ trên cho thấy, đặt ra một hình thức kích thích động cơ đặc biệt phức tạp khi một hình thức khác đang vận hành. Bởi hình thức mới có thể vô hiệu hóa hình thức cũ.

Các hình thức kích thích động cơ thường gây ra những hậu quả không mong muốn trong hành vi của con người.

Kích thích động cơ tùy thuộc vào hoàn cảnh: cái gì tốt khi trời nắng chưa chắc đã tốt khi trời mưa

Bạn đã bao giờ cướp ngân hàng chưa? Hẳn là chưa, bởi có những hình phạt như ngồi tù, mất địa vị xã hội, lương tâm tội lỗi. Ấy vậy mà vẫn có những người cướp ngân hàng dù biết sẽ phải lãnh những hình phạt đó. Tại sao? Mỗi người có những động cơ khác nhau.

Điều này khá rõ ràng tuy nhiên điều đáng nói là cùng một người, trong mỗi hoàn cảnh khác nhau, sẽ có những phản ứng khác nhau trên cùng một loại kích thích động cơ.

Paul Feldman – ông chủ cửa hàng bán bánh bagel cho các văn phòng – tiết lộ một thông tin thú vị trong công việc của mình. Khi giao bagels, anh thường để lại một chiếc hộp đựng tiền để khách tự trả. Paul sẽ quay lại thu dọn và lấy tiền vào cuối ngày. Mỗi khách hàng đều có cùng một động cơ trả tiền – họ muốn là người trung thực và được người khác nhìn nhận là trung thực. Tuy nhiên số tiền thu được ở mỗi văn phòng tiết lộ tính trung thực của khách hàng trong văn phòng đó.

Yếu tố chính ảnh hưởng đến tính trung thực là tâm trạng (bị chi phối vởi nhiều yếu tố khác)

Số tiền thu được cao hơn trong những ngày trở trời ấm và thấp hẳn đi trong những ngày trở trời lạnh. Những dịp lễ tất bật như Lễ Giáng Sinh hay Lễ Tạ Ơn làm giảm đáng kể số tiền thu được và ngược lại đối với những ngày lễ khác.

Tương tự với phẩm chất văn phòng. Nhân viên của một văn phòng vui vẻ có xu hướng trả cao hơn.

Sau sự kiện 9/11 số tiền thu được tăng đồng đều, tác giả cho rằng đó là do sự cảm thông được khơi dậy sau sự kiện. Bài học rút ra là một hình thức tác động lên động cơ của người này ở thời điểm này có thể không có tác dụng gì nữa ở một thời điểm khác. Nó tùy thuộc vào môi trường, hoàn cảnh cả nhân và tâm trạng con người.

Các chuyên gia sử dụng lợi thế thông tin để tư lợi cho mình.

Ai cũng sẽ có lúc cần đến lời khuyên của chuyên gia. Từ việc sửa chữa vật dụng, mua bán nhà cửa hay những vấn đề pháp luật, bạn dựa vào lời khuyên từ những chuyên gia trong lĩnh vực đó để hiểu biết thêm.

Chuyên gia am hiểu một lình vựa hơn người thường, do đó họ có lợi thế thông tin. Mặc dù chuyên gia thường được trả phí hoặc hoa hồng nhưng họ cũng có thể dùng lợi thế thông tin  như một mánh khóe để kiếm thêm lời.

Hãy xem xét môi giới nhà đất: với hầu hết chúng ta, bán nhà là một việc lớn trong đời. Một việc phức tạp nên chúng ta phải tìm đến môi giới nhà đất, người hiểu biết sâu sắc về thị trường, giá cả, xu hướng và hơn hết, họ cũng muốn bán nhà của bạn với giá cao nhất vì họ sẽ hưởng tiền hoa hồng từ giá bán. Bạn cảm thấy an tâm khi có một chuyên gia như vậy giúp sức. Thật không may, cách nghĩ này lại quá đơn giản. Nhìn một cách tổng thể hơn thì động cơ của người môi giới nhà đất chỉ là bán được nhà, chứ không phải bán được nhà với giá cao nhất bởi số tiền hoa hồng chênh lệch chẳng đáng là bao. Lợi nhuận từ việc bán nhà nhanh và nhiều hơn hẳn so với việc cố gắng bán một căn nhà giá cao hơn một chút.

Một cuộc nghiên cứu cho thấy, khi những người môi giới bán nhà của chính họ, họ sẵn lòng chờ thêm một thời gian để được giá cao hơn, so với khi họ bán nhà của khách. Bởi vậy hãy cẩn trọng khi môi giới khuyến khích bạn bán nhà ở mức giá đầu tiên, họ đang kiếm lời cho họ nhiều hơn là cho bạn.

Các chuyên gia có thể dùng nỗi sợ và sự lo lắng để lừa gạt người thường.

Những điều không biết đôi khi trở nên đáng sợ. Bạn thường lo lắng khi giao dịch trong các lĩnh vực mà bạn ít hiểu biết. Các chuyện gia lợi dụng điều này để kiếm lời. Nhân viên bán xe thuyết phục bạn đừng mua chiếc xe rẻ hơn vì nó không an toàn. Nhân viên môi giới nhà đất thuyết phục bạn đấu giá cao hơn nếu không sẽ mất đi ngôi nhà bạn hằng mơ ước. Nhân viên môi giới chứng khoán thì nạt rằng bạn sẽ phải hối tiếc cả đời nếu không đầu tư vào mấy cổ phiếu này ngay.

Nỗi sợ đánh mất lý trí và sự sáng suốt trong cách chúng ta quyết định, vì vậy các chuyên gia lợi dụng điều này để đánh lừa quyết định của chúng ta.

Các chuyên gia tận dụng triệt để nỗi sợ trong các trường hợp đối mặt: không ai muốn mình trông như một kể ngốc ngếch, rẻ tiền hay thiếu danh dự.

Thử tưởng tượng bạn đang rối bời chuẩn bị đám tang cho người thân. Biết bạn không biết nhiều về quan tài và lại muốn có một đám tang chu đáo với người thân, ông giám đốc nhà tang lễ lợi dụng nỗi lo này của bạn để bán cho bạn một cỗ quan tài đắt tiền hơn so với bạn dự định.

Hãy chú ý khi các chuyên gia lợi dụng nỗi sợ của bạn, nhất là khi họ thúc giục bạn quyết định thật nhanh. Trong trường hợp này, bạn muốn có thêm thời gian để cân nhắc các lựa chọn, bạn có thể nói họ rằng bạn cần thêm ý kiến từ gia đình hoặc bạn bè. Bạn cũng có thể xóa bỏ lợi thế thông tin bằng cách nghiên cứu trước khi thực hiện các giao dịch.

Internet giải thoát chúng ta khỏi bị lợi dụng bởi các chuyên gia.

Trong những năm 90, giá bảo hiểm nhân thọ giảm một cách chóng mặt, trong khi không một loại bảo hiểm nào khác bị ảnh hưởng. Các loại hình bảo hiểm nhân thọ và khách hàng mục tiêu không có thay đổi đáng kể nào. Vậy tại sao giá bảo hiểm lại tụt dốc? Đáp án chính là sự nổi lên của internet, đặc biệt là các trang web so sánh giá cả. Các website này giúp người dùng so sánh bảo hiểm từ hàng chục công ty chỉ trong vài giây. Việc tìm hiểu giá bảo hiểm trước đó vô cùng tốn thời gian thì nay chỉ 1 cái click. Vì chính sách bảo hiểm của các công ty tương tự nhau, nên các công ty lớn buộc phải giảm giá, dẫn đến việc giảm giả ở tất cả các hãng bảo hiểm.

Ví dụ trên cho thấy internet đóng vai trò quan trọng  trong việc giảm thiểu lợi thế thông tin trên toàn thế giới. Internet là một công cụ hiệu quả để chia sẻ và cân bằng thông tin giữa những người có và người không có. Từ đó người tiêu dùng có thể thu thập thông tin một cách nhanh chóng và tiện lợi trước khi làm việc với các chuyên gia. Họ có sự chuẩn bị kỹ càng hơn về mức giá nào là phải chăng và tránh được các mánh khóe của chuyên gia.

Ngày nay nếu mua nhà bạn có thể tự mình tìm hiểu mức giá hợp lý thay vì dựa vào dẫn dắt của môi giới nhà đất.

Khi không có đủ thông tin từ người bán, người mua đánh vào giá cho những thông tin họ không biết

Mặt trái của lợi thế thông tin là khi thông tin bị thiếu – dù cố tình bị giấu đi hay bị nhận thức là không đầy đủ – nó tạo ra một ảnh hưởng nặng nề.

Có bao giờ bạn thắc mắc tại sao nhìn chung giá trị chiếc xe hơi sẽ giảm đi một phần tư ngay sau thời điểm bán? Bạn mua chiếc xe giá 20 ngàn đô mới hôm qua, nhưng nếu bán hôm nay có lẽ sẽ chỉ được dưới 15 ngàn đô. Tại sao vậy giá xe lại rớt khủng khiếp như vậy chỉ sau 24 giờ? Lý giải ở chỗ thiếu minh bạch thông tin. Khi không rõ tại sao một người bán chiếc xe, người mua sẽ tự động giả định có gì đó mờ ám hoặc người bán đang che giấu điều gì đó. Và họ đánh vào giá của chiếc xe để lấp vào phần thông tin họ không biết. Dĩ nhiên, khoản trừng phạt cho sự thiếu minh bạch này, người bán phải chịu.

Một cuộc thử nghiệm khác với hẹn hò online cũng cho một kết quả tương tự. Kết quả cho thấy khi không cập nhật hình đại diện, ứng viên sẽ ít được liên hệ. Bởi khi không biết mặt, ứng viên online giả định trường hợp xấu nhất.

Bài học rút ra là trong bất cứ giao dịch nào, không chỉ những thông tin bạn đưa ra là quan trọng mà bạn cần cân nhắc những thông tin nào đối tác muốn biết và cái giá phải trả khi thiếu những thông tin đó.

Chúng ta lo lắng thái quá với những mối nguy nổi trội hoặc khi chúng ta không tự chủ được. 

Khi đánh giá mức độ nguy hiểm, chúng ta không được tỉnh táo như chúng ta nghĩ. Chúng ta có sẵn sàng đối phó với mối nguy? là một yếu tố ảnh hưởng lớn đến cách đánh giá. Nhờ có truyền thông chúng ta dễ dàng tưởng tượng được hậu quả của rơi máy bay, súng đạn hay khủng bố (dù chúng hiếm khi xảy ra). Do đó chúng ta hoang mang thái quá về hậu quả của những mối nguy hại này.

Một ví dụ khác là khi cho con đến nhà người khác chơi, bạn sẽ thấy an toàn hơn trong trường hợp bạn của mình có súng hay có hồ bơi?

Nỗi ám ảnh con mình có thể bị súng bắn thật khủng khiếp nhất là khi báo đài hàng ngày nhắc đến. Trong khi chẳng ai nói về mối họa khi trẻ rơi vào một bể bơi. Chính vì vậy phần lớn cho rằng bể bơi an toàn hơn. Thực tế là tỉ lệ trẻ chết do súng ít hơn nhiều lần so với chết trong hồ bơi.

Yếu tố thứ 2 trong đánh giá nguy hiểm là chúng ta có thể tự chủ không. Điều này lý giải tại sao nhiều người thích lái xe hơn đi máy bay. Chúng ta cảm thấy tự chủ khi cầm vô-lăng lái xe và cảm thấy bất lực trên khi ngồi trên máy bay. Trên thực tế, tỉ lệ chết trên máy bay hay ô tô tương đương nhau.

Nhận thức được những định kiến sai lầm này chính là bước đầu để vượt qua chúng. Bước thứ hai là tìm hiểu thực tế để gạt đi nỗi lo và đánh giá một cách tỉnh táo.

Khi hai sự việc xảy ra cùng một lúc chúng ta thường suy diễn rằng chúng có quan hệ hệ quả

Mặc dù thủ đô Washington và thành phố Denver có cùng dân số, nhưng Washington có số cảnh sát nhiều hơn gấp 3 lần và số vụ tự sát nhiều hơn gấp 8 lần Denver. Liệu bạn có nghĩ rằng chính cảnh sát đã gây ra các vụ tự sát?

Khi nhân tốt X tăng cao và giường như trùng hợp với sự ra tăng của hệ quả Y, chúng ta có khuynh hướng quy kết cho X là thủ phạm gây ra Y. chúng ta quy chụp quan hệ nhân quả trong khi có lẽ đó chỉ là mối tương quan.

Hãy nhìn vào mối quan hệ giữa tiền bạc và chính trị. Hầu hết chúng ta tin rằng tiền bạc có sức ảnh hưởng lớn tới kết quả bầu cử và dữ liệu mà chúng ta thu được chứng minh rằng chiến dịch vận động tiêu tốn tiền bạc thường sẽ thắng. Do đó chúng ta suy luận rằng tiền là nhân tố quyết định. Có thật là thế không? Những người đóng góp vào một cuộc vận động tranh cử thực ra rất thực tế, chiến lược của họ rất rõ ràng: 1) góp tiền khi cuộc tranh cử đang gay cấn 2) góp tiền cho ứng viên nổi trội hơn. Ai cũng tin rằng ứng viên họ không ủng hộ không xứng đáng thắng cử.

Theo xu hướng này, những ứng viên đắc cử thường sẽ kêu gọi được nhiều tiền. Nhưng tiền và đắc cử có mối quan hệ thế nào? Một cuộc nghiên cứu từ những ứng viên trúng cử cho thấy sức ảnh hưởng của số tiền chi ra cho một cuộc vận động tranh cử tới kết quả chẳng đáng là bao. Một ứng viên thắng cử có thể cắt nửa chi phí cho cuộc vận động và chỉ mất 1% số phiếu bầu ngược lại ngay cả khi chi gấp đôi một ứng viên cũng chỉ có thể tăng 1% số phiếu bầu. Vậy là rõ ràng tiền không thể đem lại thắng lợi trong tranh cử.

Trong quan hệ nhân quả, chúng ta thường đổ lỗi cho những yếu tố mới xảy ra mà bỏ qua những yếu tố xảy ra trước đó.

Không chỉ vội vàng kết luận quan hệ hệ quả giữa 2 sự việc, chúng ta thường quy kết cho những sự việc mới xảy ra mà bỏ qua những sự việc trước đó hoặc những nguyên nhân gián tiếp.

Cuối năm 1989 ở Mỹ, tỷ lệ phạm tội tăng vọt. Tội phạm bạo lực tăng 80% so với 15 năm trước và các chuyên gia cảnh báo tình hình sẽ còn tệ hơn ở những năm tiếp theo. Chính vì vậy con số tội phạm giảm đáng kể đầu những năm 90 trở thành điều bất ngờ. Chính những chuyên gia đưa ra dự đoán cuối năm 1989 lại hối hả đưa ra các lý giải. Họ giải thích kinh tế phát triển, súng được quản lý chặt chẽ hơn, đổi mới trong quản lý trật tự, tăng cường số lượng cảnh sát cũng như quản giáo nhà tù tốt giúp cải thiện tình hình tội phạm. Những lý do này có vẻ thích đáng và hợp lý nhưng những phân tích sau này chỉ ra rằng tất cả những lý do trên chỉ góp một phần nhỏ trong việc giảm số lượng tội phạm. Nguyên nhân chính và ảnh hưởng mạnh nhất chính là: phá thai.

Khả năng phạm tội trong tương lai của trẻ được dự đoán trên hai yếu tố chính: 1) lớn trên trong gia đình bố mẹ đơn thân 2) sống trong nghèo khó. Đây cũng chính là lý do dẫn đến phá thai. Năm 1973, Roe v. Wade đã có một phán quyết mang tính bước ngoặt trên toàn nước Mỹ, tất cả phụ nữ có quyền phá thai. Luật mới này góp phần làm giảm số lượng trẻ có nguy cơ phạm tội trong 16 năm tiếp theo (1989) và sau đó.

Bài học rút ra là hãy thận trọng với những nguyên nhân hiển nhiên và trực tiếp – ngay cả những chuyên gia cũng dễ bị lừa gạt bởi chúng.

Tóm tắt cuối

Thông điệp chính của cuốn sách:

Từ việc nuôi dạy con cái đến việc bán nhà, mỗi ngày chúng ta đưa ra những quyết định tưởng chừng rất đơn giản. Bằng cách thách thức những mánh khóe thông thường và phân tích sự việc quanh ta, kinh tế học hài hước chỉ ra ngọn nguồn của những tương tác trong cuộc sống, tiết lộ những điều bất ngờ và tưởng chừng phi lý. Chỉ khi hiểu biết những góc khuất này chúng ta mới có thể bắt đầu hiểu và tìm cách đối phó với chúng.

Bạn có thể tìm thấy câu trả lời cho các câu hỏi sau:

Bạn nên cân nhắc những gì khi đánh giá động cơ và sức ảnh hưởng của nó?

  • Những động cơ có thể ảnh hưởng túi tiền, tự trọng và lương tâm
  • Áp dụng kích thích động cơ có thể tạo ra những hậu quả ngoài ý muốn.
  • Kích thích động cơ phụ thuộc vào hoàn cảnh: một vật tốt khi trời nắng chưa chắc tốt khi trời mưa.

Nắm giữ thông tin trong một giao dịch ảnh hưởng đến các bên như thế nào?

  • Chuyên gia sử dụng lợi thế thông tin để tư lợi cho mình.
  • Chuyên gia lợi dụng nỗi sợ và sự lo lắng để gạt người thường.
  • Internet giải thoát chúng ta khỏi bị lợi dụng bởi các chuyên gia.
  • Khi người bán cất giữ thông tin, người mua đánh vào giá tiền cho những thông tin họ không biết

Chúng ta mắc sai lầm nào khi đánh giá mối nguy và hệ quả.

  • Chúng ta lo lắng thái quá với những mối nguy nổi trội hoặc khi chúng ta không tự chủ được
  • Khi hai sự việc xảy ra cùng một lúc chúng ta thường suy diễn rằng chúng có quan hệ hệ quả
  • Trong quan hệ nhân quả, chúng ta thường đổ lỗi cho những yếu tố mới xảy ra mà bỏ qua những yếu tố xảy ra trước đó.

Sách nên đọc: Hãy nghĩ như một kẻ kỳ quái – bởi Steven D. Levitt và Stephen J. Dubner

Hãy nghĩ như một kẻ kỳ quái mở ra một lối tư suy sáng tạo, phá vỡ các lối mòn. Cuốn sách chỉ ra những lợi ích thu được khi chúng ta bỏ qua những cách nghĩ thông thường và dạy cho bạn cách đào sâu tìm hiểu và mọi việc. Khi suy nghĩ như một “kẻ kỳ quái” bạn sẽ tìm ra cách mới để giải quyết vấn đề và hiểu thêm về vạn vật.

Photo credit: Amazon 

Người dịch: Hà Trần

Biên tập: Trương Ngọc Dung & Phí Hồng Thái

Similar Posts:

Facebook Comments